Chương
12
Một con chó đang gầm gừ thì có phải là
nó đang tức giận không?
Tôi không nuôi chó, nhưng
một vài chú chó mà các bạn của tôi nuôi là một phần trong gia đình lớn của tôi.
Chú chó mà tôi yêu thích nhất là Rowdy, một con Golden Retriever lai giống chó
Núi Bernese, Rowdy là một chú chó năng động, vui tươi, luôn sẵn sàng hành động.
Đúng như tên gọi của mình, Rowdy là hay sủa và hay nhảy, và chú ta thường gầm gừ
khi những chú chó khác hoặc người lạ đến gần. Nói cách khác, chú ta đúng là một
chú chó.
Đôi khi Rowdy không thể tự
kềm chế chính mình, và có một lần, điều này đã khiến chú suýt chút nữa gặp tai
họa. Rowdy đang đi dạo với chủ của mình, Angie – bạn tôi, thì một cậu bé đến gần
để vuốt ve nó. Rowdy không quen biết cậu bé này và nó bắt đầu nhảy chồm lên và
sủa cậu bé. Cậu bé không bị bất kỳ tổn thương có thể nhìn thấy được nào, vì thế,
mọi người đều ngạc nhiên khi mẹ cậu bé (người không có mặt ở đó vào lúc Rowdy sủa
cậu bé) tố cáo và khiến Rowdy bị bắt và phải đăng ký là “một con chó nguy hiểm
tiềm ẩn”. Rowdy tội nghiệp phải đeo rọ mõm khi đi dạo trong nhiều năm sau đó.
Và nếu Rowdy nhảy chồm lên ai đó, chú ta sẽ bị phán là nguy hiểm và thậm chí có
thể bị cho an tử.
Cậu bé sợ Rowdy và nhận thấy
chú chó này đang giận dữ và nguy hiểm. Khi bạn nhìn thấy một chú chó đang sủa
và gầm gữ, thì liệu có phải chú ta đang cảm thấy giận dữ hay không? Hay đây chỉ
đơn thuần là hành vi bảo vệ lãnh thổ, hay một nỗ lực quá khích để tỏ ra thân
thiện? Tóm lại, chó có thể trải nghiệm cảm xúc không?
Tất nhiên, theo lẽ thường,
câu trả lời có vẻ là có, Rowdy có cảm xúc khi chú ta gầm gừ. Nhiều cuốn sách nổi
tiếng đã khám phá vấn đề này, chẳng hạn như Cuộc
sống cảm xúc của động vật của Marc Bekoff, Animal Wise của Virginia Morell,
Các chú chó yêu thương chúng ta như thế
nào của Gregory Berns. Hàng chục câu chuyện tin tức cũng cho chúng ta thấy
những khám phá khoa học về cảm xúc của động vật: chó trở nên ghen tị, chuột cảm
thấy hối hận, tôm càng cảm thấy lo lắng, và thậm chí ruồi sợ hãi trước những
cái vỉ đập ruồi. Và đương nhiên, nếu bạn sống với thú cưng, bạn hẳn sẽ nhìn thấy
chúng hành xử theo một cách trông có vẻ là đầy cảm xúc: chúng chạy quanh khi sợ
hãi, nhảy lên khi vui sướng, rên rỉ khi đau buồn, khoan khoái khi được yêu
thương. Có vẻ rõ ràng là động vật
cũng trải nghiệm cảm xúc giống như chúng ta. Carl Safina, tác giả của cuốn Vượt qua từ ngữ: Động vật nghĩ gì và cảm thấy
gì, đã nói ngắn gọn: “Vậy, các loài động vật khác có cảm xúc giống con người
không? Có, chúng có. Con người có cảm xúc giống như động vật không? Có, gần như giống hệt
nhau.”
Một vài nhà khoa học thì
không chắc lắm. Họ cho rằng cảm xúc ở loài vật chỉ là ảo tưởng: rằng, Rowdy có
hệ thống các mạch thần kinh trong não kích thích các hành vi sinh tồn của nó,
nhưng không tạo ra cảm xúc. Theo quan điểm của họ, Rowdy có thể tiến tới trước
hoặc rút lui về phía sau, để thống trị hoặc để khuất phục, để bảo vệ lãnh thổ của
mình hoặc để tránh một mối đe dọa. Kết quả là, trong những phân mục này, Rowdy
có thể trải nghiệm vui vẻ, đau đớn, kích động hoặc các loại cảm tính khác,
nhưng chú ta không có bộ máy tinh thần để trải nghiệm nhiều hơn thế. Cách giải
thích này thực sự không thỏa mãn vì nó đi ngược với trải nghiệm của chính chúng
ta. Hàng triệu chủ sở hữu vật nuôi sẽ sẵn sàng đặt tiền để cược rằng những con
chó của họ gầm gừ tức giận, rũ rượi trong nỗi buồn và cúi đầu vì xấu hổ. Thật
khó mà chấp nhận được rằng những nhận thức này chỉ là các ảo tưởng được xây dựng
trên các phản ứng cảm xúc chung.
Bản thân tôi cũng không thể
chống lại sức hấp dẫn đến từ cảm xúc của động vật. Trong nhiều năm, con gái tôi
nuôi một đàn chuột lang trong phòng ngủ con bé. Một ngày nọ, chúng tôi có được
một con chuột lang nhỏ tên là Cupcake. Trong tuần đầu tiên khi về nhà mới, đêm
nào Cupcake cũng như đang khóc một mình ở cái chuồng lạ. Tôi bỏ nó vào túi áo
len, ấm áp và thoải mái, và nó rên rỉ một cách vui vẻ. Bất cứ khi nào tôi lại gần
chuồng, những con chuột lang khác đều rít lên và bỏ chạy đi chỗ khác, nhưng
Cupcake bé nhỏ thì ngồi im như thể đang chờ tôi bế nó lên, rồi lập tức chui vào
cổ tôi ngoáy ngoáy. Những lúc đó, thật khó để không tin rằng nó yêu thương tôi.
Trong nhiều tháng, Cupcake là người bạn đồng hành trong đêm khuya của tôi. Nó sẽ
nép vào lòng tôi, rầm rì, khi tôi làm việc tại bàn làm việc của mình. Mọi người
trong nhà đều nghi ngờ rằng Cupcake thực sự là một con chó con bị mắc kẹt trong
cơ thể một con chuột lang. Tuy nhiên, là một nhà khoa học, tôi biết rằng nhận
thức của tôi không nhất thiết là đúng với cảm giác thực sự của Cupcake bé nhỏ.
Trong chương này, chúng ta
sẽ khám phá một cách hệ thống xem động vật nào có khả năng có cảm xúc, dựa trên
hệ thống mạch thần kinh trong bộ não của chúng và dựa trên các nghiên cứu thực
nghiệm. Chúng ta cũng phải đặt các cảm xúc yêu mến dành cho thú cưng của mình
cũng như thuyết tinh chất về bản chất con người sang một bên, để tập trung nhìn
vào các bằng chứng khoa học. Các nhà khoa học khá đồng ý rằng nhiều loài động vật
trên trái đất, từ côn trùng đến sâu bọ đến con người, đều có một hệ thống thần
kinh có mục đích cơ bản giống nhau. Thậm chí, họ còn ít nhiều dồng ý rằng bộ
não động vẫn được xây dựng theo một bản thiết kế chung. Nhưng bất kỳ ai đã từng
học thiết kế một ngôi nhà đều biết, rằng vấn đề ở đây chính là các chi tiết nhỏ
khi chuyển thể một bảng thiết kế thành một thứ thực sự tồn tại. Khi so sánh não
bộ của các loài vật khác nhau, thậm chí ngay cả khi chúng có những mạng lưới
vùng não bộ giống nhau, sự khác biệt siêu nhỏ trong thiết lập đôi khi cũng quan
trọng ngang với sự tương đồng lớn.
Lý thuyết kiến tạo cảm xúc
khiến chúng ta đặt câu hỏi liệu động vật có ba thành phần cần thiết để tạo ra cảm
xúc hay không. Thành phần đầu tiên là khả năng tương tác: động vật có thiết bị
thần kinh để tạo ra các cảm giác và trải nghiệm như một cảm tính hay không?
Thành phần thứ hai là các khái niệm cảm xúc: liệu động vật có học được các khái
niệm thuần tinh thần để phân loại các cảm giác của chúng và tạo ra cảm xúc như
chúng ta hay không? Cuối cùng, đó là thực tại xã hội: liệu động vật có chia sẻ
các khai niệm cảm xúc với nhau, từ đó truyền lại cho thế hệ tiếp theo.
Để xem những loài động vật
nào có khả năng cảm nhận cảm xúc, chúng ta sẽ tập trung chủ yếu vào khỉ và vượn
lớn vì chúng là những người anh em họ gần nhất về mặt tiến hóa của chúng ta.
Trong quá trình này, chúng ta sẽ khám phá xem liệu động vật có những loại cảm
xúc giống với những cảm xúc chúng ta cảm nhận hay không… và câu trả lời sẽ là một
cú twist bất ngờ.
— — —
Tất cả các loài động vật đều
điều chỉnh ngân quỹ cơ thể để duy trì sự sống, vì vậy tất cả chúng đều phải có
một mạng lưới cảm thụ nội tại nào đó. Phòng thí nghiệm của tôi, cùng với các
nhà khoa học thần kinh Wim Vanduffel và Dante Mantini, đã xác minh mạng lưới
này ở khỉ macaque và chúng tôi đã thành công. (Khỉ macaque và con người có
chung tổ tiên cách đây khoảng 25 triệu năm.) Mạng lưới cảm thụ nội tại của loài
khỉ macaque có một số bộ phận tương tự như mạng lưới cảm thụ nội tại của con
người mà chúng ta đã phát hiện ra, và chúng cũng có một số bộ phận khác biệt. Mạng
lưới ở khỉ macaque được kiến tạo cho chức năng dự đoán giống hệt như mạng lưới ở
con người.
Khỉ macaque cũng có thể trải
nghiệm cảm tính. Đương nhiên là chúng không thể nói với chúng ta chúng đang cảm
thấy như thế nào, nhưng một trong những sinh viên tiến sĩ của tôi, Eliza
Bliss-Moreau, có bằng chứng về việc chúng thể hiện các thay đổi cơ thể giống
nhau trong những tình huống giống nhau, y như con người thể hiện khi chúng ta cảm
nhận một cảm xúc nào đó. Eliza nghiên cứu loài khỉ tại Trung tâm Nghiên cứu
Linh trưởng Quốc gia California tại Đại học California, Davis. Những con khỉ của
cô ấy đã xem hàng trăm video về những con khỉ khác chơi đùa, đánh nhau, ngủ,
v.v., trong khi Eliza theo dõi chuyển động mắt và phản ứng tim mạch của chúng.
Cô nhận thấy rằng hoạt động trong hệ thống thần kinh tự động của khỉ cũng tương
tự như hoạt động trong hệ thống thần kinh tự động của con người khi xem những
video này. Ở người, hoạt động của hệ thần kinh này có liên quan đến cảm xúc mà
chúng cảm nhận được, điều này cho thấy khỉ macaque cũng cảm thấy cảm xúc dễ chịu
khi xem các hành vi tích cực như kiếm ăn và chải chuốt, và cảm xúc khó chịu khi
xem các hành vi tiêu cực như co người lại.
Dựa trên điều này và dựa
trên các bằng chứng sinh học khác, khá chắc rằng khỉ macaque đã xử lý các cảm
thụ nội tại và chúng cảm nhận được cảm xúc, và nếu đúng như vậy thì các loài vượn
lớn như tinh tinh, tinh tinh lùn, khỉ đột và đười ươi chắc chắn cũng cảm nhận
được cảm xúc. Đối với các loài động vật có vú nói chung thì khó có thể khẳng định
điều này hơn. Chắc chắn rằng chúng có cảm thấy vui vẻ và đau đớn, cũng như tỉnh
táo và mệt mỏi. Nhiều động vật có vú có các mạch thần kinh nhìn tương tự như mạch
thần kinh của chúng ta, nhưng chúng có các chức năng khác, do đó chúng ta không
thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng cách kiểm tra thiết lập của bộ não. Theo tôi
biết, chưa có ai đã từng nghiên cứu cụ thể về hệ thống thần kinh cảm thụ nội tại
ở loài chó, nhưng từ hành vi của chúng, chúng ta có thể chắc rằng chúng có đời
sống cảm xúc. Còn chim, cá và loài bò sát thì sao? Chúng ta không biết chắc.
Tôi phải thừa nhận rằng những câu hỏi này làm tôi bận tâm với tư cách là một
thường dân (như cách mà chồng tôi gọi tôi trong những lúc tôi không phải là nhà
khoa học). Tôi không thể mua thịt hoặc trứng trong siêu thị, hay cố gắng đuổi
những con ruồi giấm phiền phức kinh khủng, mà không tự hỏi bản thân mình… những
sinh vật này cảm thấy gì?
Tôi nghĩ tốt nhất là chúng
ta nên cho rằng tất cả các loài động vật đều có cảm xúc. Tôi nhận thấy cuộc thảo
luận này có khả năng đưa chúng ta từ vùng đất của khoa học đến vùng đất của đạo
đức, đến gần với các vấn đề đạo đức như tổn thương và sự đau đớn ở động vật thí
nghiệm, ở những sinh vật được nuôi trong nhà máy để làm thức ăn và liệu cá có cảm
thấy đau đớn hay không khi một cái móc móc vào miệng của chúng. Các chất hóa học
tự nhiên giúp giảm thiểu những cơn đau trong hệ thần kinh của chúng ta, như
opioid, cũng được tìm thấy trong cá, giun tròn, ốc, tôm, cua và một số côn
trùng. Ngay cả những con ruồi nhỏ cũng có thể cảm thấy đau đớn; chúng ta đã biết
rằng loài ruồi có thể học cách tránh xa các mùi hương liên quan đến điện giật.
Triết gia thế kỷ mười tám
Jeremy Bentham nghĩ rằng một con vật chỉ nên được đưa vào phạm vi đạo đức của
con người nếu chúng ta chứng minh được con vật có thể cảm nhận được niềm vui hoặc
cảm giác đau đớn. Tôi không đồng ý. Một con vật đáng được đưa vào phạm vi đạo đức
của chúng ta nếu có bất kỳ khả năng nào chứng minh rằng chúng có thể cảm thấy
đau đớn. Điều đó có ngăn tôi giết một con ruồi không? Không, nhưng tôi sẽ làm
điều đó thật nhanh.
Khi nói về cảm xúc, khỉ
macaque cũng có một điểm khác biệt quan trọng so với con người. Có rất nhiều rất
nhiều các vật thể và sự kiện trong thế giới của bạn, từ những côn trùng tí hon
cho đến những ngọn núi khổng lồ, chúng đều tạo ra sự biến động trong ngân sách
cơ thể bạn và làm thay đổi cảm tính của bạn. Nghĩa là, bạn có một ngách cảm
tính rất lớn. Tuy nhiên, khỉ macaque không quan tâm tới nhiều thứ như vậy.
Ngách tâm lý của chúng nhỏ hơn chúng ta rất nhiều; cảnh tượng một ngọn núi xinh
đẹp từ đằng xa không ảnh hưởng mảy may đến ngân sách cơ thể chúng. Đơn giản là,
có nhiều thứ gây ảnh hưởng đến chúng ta hơn so với loài khỉ macaque.
Ngách cảm tính là một lĩnh
vực trong cuộc sống nơi mà kích thước thực sự quan trọng. Trong phòng thí nghiệm,
nếu chúng tôi giới thiệu một đứa trẻ mới biết đi một tập hợp các món đồ chơi,
thì những món đồ chơi thường sẽ nằm ở ngách cảm tính của đứa bé. Con gái Sophia
của tôi sẽ phân loại đồ chơi của nó theo hình dáng, màu sắc, kích thước, mức độ
yêu thích, hết lần này đến lần khác, mài giũa một cách có thể thống những khái
niệm đa dạng liên quan. Còn loài macaque thì không. Đồ chơi đối với chúng không
hề thú vị và cũng không ảnh hưởng đến ngân sách cơ thể chúng, và đồ chơi cũng
không khiến chúng hình thành các khái niệm. Chúng ta phải thưởng cho khỉ
macaque một phần thưởng nào đó, như một món thức ăn hay thức uống ngon lành, để
chúng đưa đồ chơi và ngách cảm tính của chúng, từ đó chúng có thể học thống kê.
(Eliza nói với tôi rằng món ăn uống ưa thích của khỉ là trái cây khô, nước nho,
cheerio vị đậu phộng mật ong, nho, dưa leo, quýt và bỏng ngô.) Lặp lại các phần
thưởng này đủ nhiều thì khỉ macaque sẽ họ được sự tương đồng ở các món đồ chơi.
Trẻ sơ sinh loài người
cũng nhận được phần thưởng từ người chăm sóc chúng: không chỉ là các món ăn uống
ngon lành như sữa mà còn là sự chăm sóc hàng ngày đối với ngân sách cơ thể
chúng. Người chăm sóc trở thành một phần trong ngách cảm tính của đứa bé bởi vì
họ cho nó ăn, giữ cho nó ấm áp, v.v. Đứa bé được sinh ra với các khái niệm sơ
khai về mùi hương và giọng nói của mẹ nó, điều mà nó học được khi còn ở trong tử
cung. Trong những tuần đầu đời, nó học cách kết hợp các quy luật tri giác khác
của mẹ mình, chẳng hạn như cảm giác khi chạm vào và khuôn mặt của mẹ, bởi vì mẹ
đang điều chỉnh ngân sách cơ thể của nó. Mẹ và những người chăm sóc khác cũng
có thể dẫn dắt sự chú ý của đứa trẻ đến những thứ thú vị khác trong thế giới
bên ngoài. Đứa bé sẽ nhìn theo ánh mắt của họ đến một vật thể nào đó (ví dụ như
một chiếc đèn), sau đó họ nhìn đứa bé, và nói về thứ mà nó đang nhìn. Họ nói từ
“đèn” với nó một cách có chủ đích, cảnh báo và định hướng nó bằng giọng điệu
“nói chuyện trẻ con”.
Những loài linh trưởng
khác không có sự chú ý này, và chúng không dùng nó để điều chỉnh ngân sách cơ
thể của nhau giống như loài người. Một con khỉ macaque mẹ có thể nhìn theo ánh
nhìn của con nó, nhưng nó sẽ không nhìn tới nhìn lui từ vật thể tời mặt con
mình, như thể đang mời gọi đứa trẻ nghĩ xem trong tâm trí của nó đang nghĩ gì.
Những con non động vật linh trưởng học các khái niệm mà không có các phần thưởng
rõ ràng đến từ sự hiện diện của mẹ chúng, nhưng những khái niềm này không đa dạng
và phong phú như ở trẻ con loài người.
Tại sao ngách cảm tính của
loài người và loài khỉ macaque lại có sự khác biệt lớn về kích thước như vậy? Đầu
tiên, mạng lưới cảm thụ nội tại ở khỉ macaque kém phát triển hơn so với loài
người, cụ thể là ở các mạch thần kinh giúp kiểm soát lỗi dự đoán. Điều này có
nghĩa là khỉ macaque không linh hoạt như con người trong việc hướng sự chú ý đến
những thứ ở thế giới ngoài dựa trên trải nghiệm trong quá khứ. Quan trọng hơn,
não người lớn gấp năm lần não của khỉ macaque. Chúng ta có nhiều kết nối trong
mạng lưới kiểm soát và những phần trong mạng lưới cảm thụ nội tại hơn. Não người
dùng loại hệ thống máy móc hạng nặng này để nén và tóm tắt lỗi dự đoán theo
cách mà chúng ta thảo luận trong chương 6. Điều này cho phép chúng ta kết hợp
và xử lý nhiều thông tin cảm giác từ nhiều nguôn một cách hiệu quả hơn so với
khỉ macaque, từ đó chúng ta học được các khái niệm thuần tinh thần. Đó là lý do
tại sao ngách cảm tính của bạn có thể chứa được một ngọn núi xinh đẹp còn khỉ
macaque thì không.
— — —
Mạng lưới cảm thụ nội tại,
cùng với ngách cảm tính mà nó đã tạo ra, không đủ để cảm nhận và nhận thức cảm
xúc. Do đó, bộ não cũng phải được trang bị để xây dựng nên hệ thống khái niệm,
kiến tạo nên các khái niệm cảm xúc, và tạo ra ý nghĩa cho các cảm giác để chúng
trở thành cảm xúc của chúng ta và của người khác. Nếu chúng ta giả định về một
con khỉ macaque có cảm xúc, thì khi nó nhìn thấy một con khỉ macaque khác đang
đu đưa trên cây, nó phải có khả năng không chỉ nhận ra các chuyển động cơ thể
mà còn phải nhận ra một phân mục của “niềm vui”.
Chắc chắn là động vật có
thể học được các khái niệm. Khỉ, cừu, dê, bò, gấu trúc, chuột đồng, gấu trúc, hải
cẩu bến cảng, cá heo mũi chai và nhiều loài động vật khác học các khái niệm bằng
khứu giác. Có thể bạn không cho rằng khứu giác là một tri thức khái niệm, nhưng
mỗi khi bạn ngửi thấy một mùi quen thuộc, như mùi bắp rang bơ trong rạp chiếu phim,
là bạn đang phân loại. Sự pha trộn của các chất hóa học trong không khí mỗi lúc
một khác nhau, nhưng bạn vẫn cảm nhận được bắp rang bơ. Tương tự, hầu hết các
loài động vật có vú sử dụng các khái niệm khứu giác để nhận ra bạn bè, kẻ thù
và con cái. Nhiều loài động vật khác cũng học các khái niệm bằng thị giác hoặc
âm thanh. Cừu có thể nhận ra nhau bằng khuôn mặt (!) Và dê thì bằng chất giọng.
Trong phòng thí nghiệm, động
vật có thể học được các khái niệm khác nếu bạn thưởng cho chúng đồ ăn thức uống,
mở rộng ngách cảm tính của chúng. Khỉ đầu chó có thể học cách phân biệt chữ “B”
với chữ “3” bất kể phông chữ và khỉ macaque có thể phân biệt hình ảnh động vật
với hình ảnh thức ăn. Khỉ macaque rhesus có thể hiểu khái niệm “Khỉ macaque
rhesus” khác với “Khỉ macaque Nhật Bản”, mặc dù chúng là cùng một loài và chỉ
khác nhau về màu sắc. (Điều này có nhắc bạn nhớ về điều gì đó liên quan đến con
người không?) Khỉ macaque thậm chí có thể học các khái niệm để phân biệt các
phong cách hội họa của Claude Monet, Vincent van Gogh và Salvador Dalí.
Tuy nhiên, các khái niệm
mà động vật học được không giống với các khái niệm của con người. Con người kiến
tạo lên các khái niệm dựa trên mục đích, và bộ não của khỉ macaque thì đơn giản
là thiếu thiết lập cần thiết để làm điều đó. Cũng chính thiết lập bị thiếu này
khiến cho ngách cảm tính của chúng nhỏ hơn rất nhiều.
Còn vượn thì sao – liệu
chúng có thể kiến tạo các khái niệm dựa trên mục đích hay không? Tinh tinh, họ
hàng về gene gần nhất của chúng ta, có bộ não lớn hơn loài khỉ macaque rất nhiều,
bộ não của chúng cũng có thiết lập để kết hợp các thông tin cảm giác. Tuy
nhiên, não người lớn gấp ba lần não của tinh tinh và được thiết lập nhiều hơn
cho chức năng này. Nhưng điều này không loại trừ việc tinh tinh cũng có các
khái niệm dựa trên mục tiêu. Chỉ là, não người được thiết lập tốt hơn để tạo ra
các khái niệm thuần tinh thần, như là “sự giàu có”, trong khi não tinh tinh được
thiết lập tốt hơn cho các khái niệm hành động và vật thể, như “ăn” và “thu thập”
và “chuối”.
Loài vượn gần như là có thể
hình thành khái niệm cho các hành vi thể chất, như đánh đu từ nhánh cây này
sang nhánh cây khác. Câu hỏi là, liệu khi một con tinh tinh nhìn thấy những con
tinh tinh đang đánh đu trên cây thì nó có nhận thức được một phân mục “vui vẻ”
hay không? Để làm được điều này, thì con tinh tinh đang quan sát kia phải có được
khái niệm thuần tinh thần và nó có thể suy luận được chủ đích của con tinh tinh
đang đu đưa kia, từ đó tạo nên một suy luận về mặt tinh thần. Hầu hết các nhà
khoa học đều cho rằng suy luận tinh thần chính là khả năng cốt lõi của tâm trí
con người. Do đó, khá nguy hiểm nếu loài vượn có thể làm được điều đó. Chúng ta
biết rằng khỉ thì không thể; chúng có thể hiểu được con người đang làm gì,
nhưng chúng không thể hiểu được chúng ta đang nghĩ gì, khao khát thứ gì và cảm
thấy như thế nào.
Khi nói về loài vượn,
chúng ta có thể tin rằng chúng có thể tạo ra các suy luận tinh thần và kiến tạo
các khái niệm dựa trên mục tiêu, nhưng chúng ta vẫn chưa thể kết luận chắc chắn
về điều đó. Tinh tinh có thể có những điều kiện tiên quyết cho việc này, vì
chúng có thể tạo ra một số điểm tương đồng về mặt tinh thần giữa những khác biệt
về nhận thức. Ví dụ, chúng biết rằng báo có thể leo cây, rắn có thể leo cây, và
khỉ cũng leo cây. Rõ ràng là tinh tinh có thể mở rộng khái niệm này đến một
loài động vật mới – nếu chúng cũng có thể hành động tương tự như thế, như loài
mèo nhà, và dự đoán rằng con mèo này sẽ leo lên một cái cây. Nhưng khái niệm
“leo trèo” của loài người thì nhiều hơn hẳn một hành động; nó là một mục tiêu.
Do đó, câu hỏi thực sự ở đây chính là, liệu tinh tinh có hiểu được rằng tất cả
những hành động của một con người như leo lên các bậc thang, trèo lên thang,
hay bò lên trên những hòn đá đều có chung một mục tiêu là “leo trèo” hay không.
Nếu chúng thực sự làm được điều đó, chiến công tinh thần này sẽ cho chúng ta thấy
rằng tinh tinh thực sự có thể vượt qua được sự tương đồng về thể chất, chúng có
thể nhóm các phân mục leo trèo trông có vẻ rất khác nhau nhưng có cùng một mục
tiêu tinh thần này vào chung một nhóm. Và nếu tinh tinh có thể hiểu được rằng
việc tiến lên địa vị phía trên trong hệ thống phân cấp xã hội cũng là “leo
trèo”, thì các khái niệm của chúng sẽ giống hệt như chúng ta. Như chúng ta đã
biết trong chương 5, trẻ sơ sinh loài người có thể làm được những điều này, nếu
chúng có một từ ngữ biểu thị khái niệm này. Từ đó, câu hỏi tiếp theo là, liệu
vượn lớn có khả năng học các từ ngữ và dùng chúng để học các khái niệm giống
cái cách mà trẻ sơ sinh loài người làm hay không.
Các nhà khoa học đã cố gắng
dạy ngôn ngữ cho loài vượn từ những năm 1960, thường là bằng hệ thống ký hiệu
trực quan như Ngôn ngữ ký hiệu của Mỹ vì bộ máy phát âm của chúng không thích ứng
tốt với lời nói của con người. Vượn có thể học cách sử dụng hàng trăm từ hoặc
hàng trăm biểu tượng khác để chỉ các đặc điểm cụ thể của thế giới nếu có phần
thưởng đi kèm. Chúng thậm chí còn có thể kết hợp các biểu tượng để giao tiếp
các yêu cầu phức tạp đòi hỏi thức ăn, như “ăn phô mai – muốn”, và “nhanh – kẹo
cao su – muốn – ăn”. Các nhà khoa học vẫn đang tranh cãi về việc liệu vượn có
hiểu được ý nghĩa của các biểu tượng hay không, hay chúng chỉ đang bắt chước
các huấn luyện viên của chúng để đòi hỏi phần thưởng. Đối với chúng ta, câu hỏi
quan trọng nhất ở đây là liệu vượn lớn tự chúng có thể học và dùng các từ ngữ
hay biểu tượng mà không cần phần thưởng đi kèm hay không, và liệu chúng có thể
từ mình kiến tạo các khái niệm thuần tinh thần như “sự giàu có” và “nỗi buồn”
hay không.
Cho đến này, chúng ta có rất
ít bằng chứng cho thấy rằng vượn có thể tự học và dùng các biểu tượng. Dường
như chúng chỉ có duy nhất một khái niệm mà chúng có thể liên kết với một biểu
tượng mà không đòi hỏi phần thưởng đi kèm: “thức ăn”. Nhưng khi vượn thực sự học
được cách dùng một từ ngữ, liệu chúng ta làm điều gì tiếp theo không? Liệu
chúng do dùng một từ ngữ như một cách để vượt lên trên những gì chúng nhìn thấy,
nghe thấy, chạm được và nếm được, để từ đó suy luận tinh thần hay không? Chúng
ta vẫn chưa biết. Các từ ngữ rõ ràng không thúc đẩy loài vượn tìm kiếm tâm trí
của các sinh vật khác theo cái cách mà trẻ sơ sinh loài người làm. Nhưng vẫn có
một số khả năng hấp dẫn có thể xảy ra. Ví dụ, dường như tinh tinh có thể phân
loại các vật thể có vẻ ngoài khác nhau theo chức năng – các công cụ, các vật chứa,
thức ăn – nếu bạn thưởng cho chúng, và nếu chúng đã từng có trải nghiệm với những
chức năng này. Hơn nữa, nếu bạn dạy cho chúng và thưởng cho chúng khi chúng
liên kết một biểu tượng với một danh mục như “công cụ”, chúng có thể kết hợp biểu
tượng này với những công cụ không quen thuộc khác.
Liệu có phải rằng loài vượn
chỉ dùng từ ngữ để yêu cầu phần thưởng
hay không? Nhiều người nghi ngờ đã chỉ ra rằng loài vượn rõ ràng là không hề
dùng các biểu tượng hay các từ ngữ này để nói về thời tiết hay về con cái của
chúng; chúng có thể suy luận đến một
thứ gì đó không phải là phần thưởng, nhưng chỉ khi chúng biết rằng chúng sẽ được
thưởng khi làm việc đó. (Sẽ rất thú vị khi xem điều gì sẽ xảy ra với những con
vượn được huấn luyện biểu tượng, nếu những người huấn luyện của chúng ngừng thưởng
cho chúng. Liệu chúng có tiếp tục sử dụng các biểu tượng đó không?) Vấn đề quan
trọng ở đây, theo tôi nghĩ, đó là, các từ ngữ dường như không phải là một phần
mang tính bẩm sinh trong ngách cảm tính của hầu hết các loài vượn, trong khi
chúng rõ ràng là một phần có tính bẩm sinh ở trẻ sơ sinh loài người. Đối với vượn,
những từ ngữ mà không đi kèm phần thưởng thì không đáng để bỏ công ra học.
Có một ngoại lệ quan trọng
ở đây, là giống tinh tinh lùn. Chúng là loài vật rất có tính xã hội, bình đẳng
và hợp tác hơn rất nhiều so với những con tinh tinh bình thường. Chúng cũng có
một mạng lưới xã hội rộng lớn hơn nhiều, và đóng vai trò quan trọng trước khi
chúng trưởng thành. Và một số tinh tinh lùn dường như có thể hoàn thành các nhiệm
vụ mà không cần phần thưởng đi kèm, trong khi tinh tinh bình thường thì cần phần
thưởng. Ví dụ như câu chuyện của Kanzi – một con tinh tinh lùn sơ sinh, khi nó
nhìn thấy mẹ kế của nó và những con tinh tinh lùn trưởng thành khác kiếm được
phần thưởng thức ăn nhờ vệc học các biểu tượng ngôn ngữ. Vào khoảng 6 tháng tuổi,
Kanzi dường như có thể tự mình học được các biểu tượng này, thông qua việc nhìn
thấy những con tinh tinh lùn khác kiếm được phần thưởng. Ở một mức độ nhất định,
các nhà khoa học phát hiện ra rằng Kanzi dường như có thể hiểu được một số ngôn
ngữ nói tiếng Anh. Do đó, bộ não của loài tinh tinh lùn khi đắm mình trong môi
trường giàu ngôn ngữ, có thể sẽ học được ý nghĩa của các từ ngữ thực sự.
Ngược lại với loài tinh
tinh lùn, tinh tinh bình thường được mô tả là một loài sinh vật thông minh, hấp
dẫn với một mặt tối. Chúng săn và giết nhau để chiếm lãnh thổ hoặc kiếm thức
ăn. Chúng cũng tấn công người lạ mà không có lý do, duy trì một hệ thống thống
trị cứng nhắc và đánh đập những con tinh tinh cái để buộc chúng phải phục tùng
tình dục. Loài tinh tinh lùn thì thường giải quyết xung đột của chúng bằng cách
quan hệ tình dục. Đó là một giải pháp thay thế tốt hơn nhiều so với tội ác diệt
chủng.
Tuy nhiên, chúng ta có thể
đã đánh giá sai việc học tập khái niệm của tinh tinh trong phòng thí nghiệm. Những
con tinh tinh trong các thí nghiệm về ngôn ngữ vốn đã bị tách khỏi mẹ của chúng
từ khi còn nhỏ và chúng được nuôi dạy trong môi trường con người – hoàn toàn
khác biệt so với môi trường sống tự nhiên của chúng. Trẻ sơ sinh bình thường sẽ
sống với mẹ chúng đến năm 10 tuổi, và được chăm sóc bởi mẹ của chúng cho đến
năm 5 tuổi, do đó, việc bị tách khỏi mẹ từ khi còn nhỏ có thể làm thay đổi thiết
lậm trong mạng lưới cảm thụ nội tại của tinh tinh, và ảnh hưởng trầm trọng đến
kết quả của các thí nghiệm. (Hãy tưởng tượng thử về việc tách một đứa bé sơ
sinh loài người khỏi mẹ của chúng!)
Khi được thí nghiệm trong
những hoàn cảnh tự nhiên hơn, thì ngách cảm tính của tinh tinh dường như rộng
hơn so với mức thông thường trong các thí nghiệm. Để có được kiến thức sâu sắc
này, chúng ta phải cảm ơn nhà linh trưởng học Tetsuro Matsuzawa tại Viện Nghiên
cứu Linh trưởng của Đại học Kyoto. Matsuzawa đã hoàn thành một nhiệm vụ thực sự
ấn tượng. Ông có ba thế hệ tinh tinh sống trong một khu nhà ngoài trời được xây
dựng giống như một khu rừng. Mỗi ngày, tinh tinh có thể lựa chọn đến phòng thí nghiệm để thực hiện thí nghiệm. Tất
nhiên, đôi khi chúng sẽ được thưởng, nhưng điều này không quan trọng trong thí
nghiệm này. Những con vật này có một mối quan hệ lâu dài và tin cậy lẫn nhau với
Matsuzawa và những nhà thí nghiệm con người khác trong viện này. Một tinh tinh
mẹ có thể ôm con mình trong lòng và cho phép một con người thí nghiệm đứa con
sơ sinh của mình. Ví dụ, một nghiên cứu trong đó kiểm tra khả năng học các khái
niệm về động vật có vú, đồ đạc và xe cộ ở trẻ sơ sinh loài người và trẻ sơ sinh
loài tinh tinh (họ dùng các mô hình giống như thật). Việc học này diễn ra mà không có bất kỳ phần thưởng gì và những
em bé sơ sinh này được thí nghiệm khi chúng đang ngồi trong lòng mẹ. Sự gần gũi
của trẻ sơ sinh với mẹ, kết hợp với mối quan hệ tin cậy với nhà thí nghiệm, có
thể đã đủ để đưa hoàn cảnh này vào ngách cảm tính của trẻ sơ sinh tinh tinh. Thật
đáng kinh ngạc, nhau trong hoàn cảnh này, khả năng hình thành các khái niệm của
tinh tinh sơ sinh và trẻ sơ sinh loài người là tốt như nhau. Tuy nhiên, trẻ sơ
sinh loài người biết điều khiển các đồ vật một cách tự nhiên, như di chuyển những
chiếc xe tải đồ chơi xung quanh, khiến cho việc hình thành khái niệm dễ xảy ra
hơn, trong khi những con tinh tinh con thì không.
Nhóm thí nghiệm của Matsuzawa
là một nơi lý tưởng đến tìm hiểu về giới hạn của khả năng hình thành khái niệm
của loài tinh tinh. Chúng ta có thể thí nghiệm trên các con tinh tinh sơ sinh –
những con mà hệ thống khái niệm của chúng vẫn còn linh hoạt, trong môi trường tự
nhiên, khi chúng còn ở trong lòng của mẹ chúng, có thể chúng ta sẽ thực hiện
các thí nghiệm kiến tạo khái niệm như trong chương 5. Liệu tinh tinh sơ sinh có
thể dùng những từ ngữ vô nghĩa như “toma” để nhóm các vật thể hoặc hình ảnh có
vẻ ngoài khác nhau thành một nhóm như trẻ sơ sinh loài người đã làm hay không?
Tuy nhiên, hiện tại, chúng
ta không có bất kỳ bằng chứng chắc chắn nào về việc tinh tinh có thể tạo ra các
khái niệm dựa trên mục tiêu. Chúng không thể tưởng tượng ra một thứ hoàn toàn mới
mẻ, như một con báo biết bay, mặc dù chúng và loài khỉ macaque có một mạng lưới
não bộ rất giống với mạng lưới chế độ mặc định của con người (một phần trong mạng
lưới cảm thụ nội tại). Chúng không thể xem xét tình huống từ những góc nhìn
khác nhau. Chúng không thể tưởng tượng ra một tương lai khác với hiện tại.
Chúng cũng không thể nhận thức được các thông tin dựa trên mục tiêu nằm trong đầu
của những sinh vật khác. Đó là lý do tại sao tinh tinh và những loài vượn lớn
khác gần như không thể tạo ra các khái niệm dựa trên mục tiêu. Khi được thưởng,
loài vượn có thể học được một từ ngữ, nhưng chúng không thể tự mình dùng từ ngữ
để hình thành một khái niệm tinh thần mang tính mục tiêu, ví dụ như “những thứ
ăn kèm với mối”.
Bất kỳ khái niệm nào cũng
có thể dựa trên mục tiêu – “cá” có thể là vật nuôi hoặc là bữa tối – nhưng các
khái niệm cảm xúc thì chỉ dựa trên mục
tiêu, do đó, dường như tinh tinh không thể học được các khái niệm cảm xúc như
“niềm vui” hay “sự giận dữ”. Thậm chí nếu chúng có thể học được một từ ngữ như
“giận dữ”, thì chúng ta cũng không rõ liệu chúng có thể hiểu nó và sử dụng nó
theo một cách mang tính mục tiêu, ví dụ như phân loại hành động của các sinh vật
khác là giận dữ hay không.
Đôi khi loài vượn dường
như hiểu được một khái niệm thuần tinh thần, trong khi thực sự thì chúng không
hiểu. Trong một thí nghiệm, tinh tinh được thưởng các token khi hoàn thành các
nhiệm vụ khác nhau và có thể dùng các token này để đổi thức ăn. Chúng tự mình học
được cách lưu giữ các token này để đổi lấy món mà chúng ưa thích. Khi bạn nhìn
thấy tinh tinh làm việc này, bạn sẽ cảm thấy chúng hiểu được khái niệm “tiền”.
Nhưng ở đây, token chỉ là một công cụ để lấy được thứ ăn, chứ không phải là một
loại tiền tệ dùng để đổi lấy hàng hóa nói chung. Giống như nhiều người, những
con tinh tinh không hiểu rằng giá trị của tiền đến từ lợi ích của chính nó.
Nếu loài tinh tinh không
thể định hình các khái niệm dựa trên mục tiêu, thì hẳn là chúng không thể được
trang bị một cách tự nhiên để dạy các khái niệm này cho nhau; nghĩa là, chúng
không có thực tại xã hội. Thậm chí là nếu chúng có thể học dược một khái niệm
như “sự giận dữ” từ người huấn luyện, thì thế hệ của chúng cũng không tạo ra bổi
cảnh để thế hệ tiếp theo cài đặt khái niệm này vào bộ não. Tinh tinh và các
loài linh trưởng khác thực sự có chia sẻ với nhau các thao tác, ví dụ như đập vỡ
hạt bằng đá, nhưng tinh tinh mẹ không tự nó hướng dẫn cho con mình cách để lấy
thực phẩm ngon lành hơn; đứa con học bằng cách quan sát. Ví dụ, trong một bầy
khỉ macaque ở Nhật Bản, một con bắt đầu rửa thức ăn trước khi ăn, và trong mười năm, ba phần tư khỉ trưởng thành trong bầy
học được thao tác này. Loại chủ ý tập thể này rất hạn chế so với những gì con
người chúng ta làm với từ ngữ và các khái niệm tinh thần mà chúng ta phát minh
ra.
Trong vương quốc động vật,
năng lực tạo ra thực tại xã hội chỉ có ở con người. Chỉ có chúng ta mới có thể
tạo ra và chia sẽ các khái niệm thuần tinh thần bằng cách dùng từ ngữ. Chỉ có
chúng ta mới có thể dùng các khái niệm này để điều chỉnh ngân sách cơ thể của
mình và của người khác một cách hiệu quả hơn, khi chúng ta hợp tác và cạnh
tranh với nhau. Chỉ có chúng ta mới có các khái niệm cho các trạng thái tinh thần,
như các khái niệm cảm xúc, để dự đoán và lý giải các cảm giác. Thực tại xã hội
chính là siêu năng lực của loài người.
Điều này mang chúng ta
quay lại với Matsuzawa và những con tinh tinh của ông ấy. Điều đáng ghi nhận là
ông ấy đã nuôi dưỡng và lồng ghép các mối quan hệ gia đình trong bầy tinh tinh
vào văn hóa loài người theo một cách rất thân mật. Tôi tự hỏi, theo thời gian,
bối cảnh văn hóa rất con người của Matsuzawa có ảnh hưởng đến sự phát triển trí
não của tinh tinh sơ sinh hay không, vì chúng được nuôi dưỡng bởi những con
tinh tinh mẹ, mà những con tinh tinh mẹ này vốn đã được bởi một nhóm những con
người tin tưởng và yêu thương chúng.
Một ví dụ mà tôi thấy đặc
biệt nổi bật, được Virginia Morell viết trong cuốn sách Animal Wise của cô ấy, mô tả hai nhà thí nghiệm con người cung cấp
sự hỗ trợ mang tính xã hội cho một con tinh tinh mẹ đang cho con bú. Tinh tinh
mẹ không muốn cho con bú, nhưng các nhà thí nghiệm đã khuyến khích nó một cách
nhẹ nhàng để nó trở nên dũng cảm hơn. Theo lời của Morell, “Một nhà nghiên cứu
nhẹ nhàng bế đặt tinh tinh con và đặt nó vào vòng tay của tinh tinh mẹ. Bàn tay
của con tinh tinh sơ sinh nắm lấy lông của nó. Tinh tinh mẹ sau đó cố gắng cho
con bú nhưng nó lại khóc khi tinh tinh con ngậm núm vú của mình; tinh tinh mẹ
có vẻ như sắp đặt đứa con sơ sinh của mình xuống sàn. Nhưng rồi giọng nói nhẹ
nhàng của nhà khoa học lại vang lên. Đúng, đúng, anh ấy nói một cách nhẹ nhàng,
rằng lúc đầu có thể sẽ rất đau, nhưng sẽ sớm không còn đau nữa. Và từ từ tinh
tinh mẹ từ từ dịu lài, nó ôm con vào ngực mình và để con bú." Mỗi ngày có
hàng nghìn bà mẹ lần đầu tiên phải cho con bú, và tôi có thể nói với bạn rằng
điều đó vô cùng đau đớn. Nhưng ai đó (y tá, người thân là phụ nữ lớn tuổi hoặc
bạn bè) có thể đưa ra lời động viên hỗ trợ và chỉ cho bạn những việc cần làm,
và cuối cùng thì mọi thứ đều tốt đẹp.
Đối với tinh tinh mẹ, những
con người hỗ trợ nó không chỉ là người chăm sóc nó: nọ còn ảnh hưởng đến mức độ
dễ chịu trong cảm tính của nó, điều chỉnh ngân sách cơ thể nó. Nó và con của nó
và mối quan hệ của chúng đều đang được tắm trong văn hóa nhân loại. Liệu sự
liên kết xã hội này có tạo ra khác biệt gì trong năng lực ngôn ngữ và khái niệm
của những con tinh tinh này trong thời gian dài hay không? Nếu con cái của
chúng cuối cùng cũng có thể hình thành các khái niệm mang tính mục tiêu, thì cuộc
chơi sẽ hoàn toàn thay đổi.
— — —
Được rồi, vậy thì tinh
tinh và các loài linh trưởng dường như không có các khái niệm cảm xúc hay thực
tại xã hội. Vậy còn loài chó như Rowdy thì sao? Nói cho cùng, chúng ta nuôi chó
để thành bạn đồng hành của chúng ta, vì thế, cũng như chúng ta, chúng thực sự
là các sinh vật có tính xã hội. Nếu có bất kỳ loài vật phi nhân loại mà có khả
năng tạo ra cảm xúc, thì chó hẳn là ứng cử viên hàng đầu.
Chỉ vài thập kỷ trước, nhà
khoa học người Nga Dimitri Belyaev chỉ mất khoảng 40 thế hệ để biến đổi những
con cáo hoang dã thành một thứ gì đó tương tự như loài chó nhà. Mỗi lần một con
cáo cái sinh con, Belyaev chọn những con cáo con trông có vẻ ưa thích và ít
hung hãn với con người hết, và nuôi dưỡng chúng một cách có chọn lọc. Những con
vật được nuôi dưỡng trong thí nghiệm này trông giống như chó; hộp sọ của chúng
ngắn hơn và chúng có mõm rộng hơn, đuôi xoăn và tai mềm, mặc dù Belyaev không
chọn những đặc điểm này. Cấu trúc phân tử hóa học của chúng gần giống với loài
chó hơn loài cáo. Và chúng rất thích thú khi được tương tác với con người. Loài
chó hiện đại cũng được nuôi dưỡng để có những đặc điểm mong muốn nhất định, như
gắn kết với người chăm sóc nó, và những đặc điểm khác đi kèm, có lẽ thậm chí là
một thứ gì đó giống như các khái niệm cảm xúc của con người.
Tôi suy đoán rằng một
trong những đặc điểm vô tình được lai tạo đó là một loại hệ thần kinh nào đó của
loài chó. Chúng ta có thể điều chỉnh ngân sách cơ thể của một chú chó và chó
cũng có thể điều chỉnh ngân sách cơ thể của chúng ta. (Tôi sẽ không ngạc nhiên
nếu chó và chủ nhân của chúng thậm chí còn đồng bộ hóa nhịp tim của nhau, giống
như cái cách mà những con người thân thiết tác động lên nhau.) Chúng ta cũng có
thể đã khiến giống chó tiến hóa để chúng có các cơ mặt mang tính biểu cảm, những
cơ mặt có thể chuyển động một cách dễ dàng này giống như một bức canvas mà
chúng ta có thể vẽ lên đó các trạng thái tinh thần phức tạp. Chúng ta quá yêu
chó, nên chúng ta nuôi dưỡng chúng để chúng yêu thương chúng ta, hoặc, ít nhất
là để chúng ta có thể nhìn thấy chúng yêu thương chúng ta. Chúng ta đối xử lý với
chúng gần giống như thể đang đối xử với
những con người nhỏ bé đứng trên bốn chân và mặt áo lông. Nhưng liệu có có nhận
thức hay trải nghiệm được cảm xúc của con người hay không?
Chó, cũng như các loài vật
có vú khác, có thể cảm nhận được cảm xúc. Không có gì bất ngờ. Quẫy đuôi là một
cách mà chúng dường như đang thể hiện cảm xúc. Chúng dường như thực hiện các
chuyển động vẫy đuôi nghiêng về bên phải trong những sự kiện dễ chịu, chẳng hạn
như nhìn thấy chủ nhân của chúng và sang bên trái trong những sự kiện khó chịu,
chẳng hạn như nhìn thấy một con chó lạ. Lựa chọn vẫy về phía nào liên quan đến
hoạt động của não: vẫy sang phải tương đương với hoạt động tương đối nhiều hơn ở
não trái và ngược lại.
Dường như các chú chó cũng
nhìn vào đuôi của nhau để nhận thức cảm xúc. Chúng thư giãn hơn khi xem các đoạn
phim về những chiếc đuôi vẫy sang bên phải, và căng thẳng hơn khi xem các đoạn
phim về những chiếc đuôi vẫy sang bên trái, khi được đo lường nhịp tim và các yếu
tố khác. Chó cũng dường như có thể nhận thức được cảm xúc từ gương mặt và giọng
nói của con người. Tôi chưa từng thực hiện bất kỳ thí nghiệm quét não nào trên
loài chó, nhưng nếu chúng có cảm xúc, điều này sẽ đến từ việc chúng có một số mạng
lưới cảm thụ nội tại. Chỉ là, không ai biết ngách cảm tính của chúng lớn bao
nhiêu, nhưng dựa trên bản tính xã hội vốn có của chúng, tôi cá rằng chúng bị
thu hút bởi chủ sở hữu của chúng theo một cách nào đó.
Loài có cũng có thể học được
các khái niệm. Điều này cũng không có gì đáng ngạc nhiên. Ví dụ như, chúng có
thể phân biệt được chó với những loài động vật khác trong các bức ảnh nếu chúng
được huấn luyện. Người ta phải huấn luyện chúng khoảng hơn một nghìn lần để
chúng nắm bắt được điều này, trong khi trẻ sơ sinh loài người thì chỉ cần vài
chục lần. Nhưng loài chó có thể học để phân biệt với độ chính xác tới 80%, thậm
chí nếu con chó trong bức ảnh là một con hoàn toàn mới mẻ hoặc đứng trong một
quang cảnh phức tạp. Như vậy là không tệ với não chó.
Chó cũng hình thành khái
niệm khứu giác. Chúng có thể phân biệt mùi của từng người, nhóm các mùi khác
nhau từ các bộ phận khác nhau của cơ thể lại với nhau của cùng một người, nhưng
vẫn có thể phân biệt với mùi của những người khác. Và tất nhiên, chúng ta biết
rằng chó có thể được huấn luyện để theo dõi các loại đồ vật bằng mùi. Bất kỳ ai
bị bắt tại sân bay với đồ ăn hoặc ma túy trong vali của họ đều chứng minh cho
điều đó.
Tôi sẽ thận trọng thừa nhận
rằng những con chó dường như có thể suy luận một số chủ ý nào đó. Chó giỏi hơn
tinh tinh trong việc nhận thức các cử chỉ và dõi theo ánh mắt của con người.
Khi Sophia còn nhỏ và con bé chơi trên cát với chú chó biển ưa thích, Harold,
Sophia và chú chó này thường nhìn xin phép người lớn để chạy chơi xa hơn: Sophia
nhìn tôi còn Harold thì nhìn chủ nhân của nó. Loài chó thông qua ánh mắt của
chúng ta để biết nên làm gì, và kỹ năng này của chúng tuyệt vời đến mức chúng trông có vẻ như có thể đọc được suy nghĩ
trong mắt của chúng ta. Đáng chú ý hơn, chó có thể dõi theo ánh mắt của nhau để lấy thông tin về thế giới.
Khi Rowdy muốn biết chuyện gì đang xảy ra, chú ta tự động nhìn “chị” của chú,
Biscuit, một con Golden Retriever, và dõi theo ánh mắt của nó. Hai đứa chúng nó
sẽ đứng im như thể đang thảo loại với nhau, và sau đó… chúng bất thình lình
hành động. Giống như xem một bộ phim không tiếng vậy.
Nhưng tôi là người hoài
nghi, tôi nghi ngờ rằng những con chó đang đưa ra những suy luận tinh thần dựa
trên mục tiêu. Chúng có thể chỉ thực sự giỏi trong việc nhận thức hành động của
con người, bởi vì, thành thật mà nói, chúng tôi đã nuôi dưỡng chúng để chúng trở
nên nhạy cảm với mọi ý thích.
Chó dường như hiểu được rằng
con người sử dụng các biểu tượng để truyền đạt chủ ý. Ví dụ, trong một nghiên cứu,
một nhà thí nghiệm đặt đồ chơi cho chó trong các phòng khác nhau và sau đó sử dụng
các bản sao thu nhỏ của đồ chơi làm biểu tượng. Đối tượng thí nghiệm của cô ấy
(Border Collies) hiểu rằng cô ấy đang yêu cầu chúng lấy đồ chơi tương ứng với bản
sao thu nhỏ này từnhững căn phòng khác. Trò này khá phức tạp hơn là chơi trò
ném và chụp đồ vật. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chó sử dụng các tiếng gầm gừ
và sủa khác nhau để giao tiếp với nhau, mặc dù có thể chỉ là chúng đang truyền
đạt sự kích động (cảm xúc) trong tín hiệu âm thanh. Một nghiên cứu thậm chí còn
chỉ ra rằng một con chó tên Sofia, giống như những người bạn tinh tinh của
chúng ta, có thể được huấn luyện để nhấn các ký hiệu trên bàn phím để giao tiếp
một số khái niệm cơ bản: đi bộ, đồ chơi, nước, chơi, thức ăn và thùng của nó.
Rõ ràng là, chó có một số
đặc điểm không hề tầm thường, nhưng thậm chí như vậy thì các nhà khoa học vẫn
không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy chó có các khái niệm cảm xúc. Trên thực
tế, có khá nhiều bằng chứng tương đối tốt chứng minh điều ngược lại, mặc dù nhiều
hành vi của chó trông có vẻ mang tính cảm xúc. Ví dụ, chủ nhân của chúng có thể
suy luận ra cảm xúc tội lỗi từ chúng, khi họ tin rằng chúng đang giấu giếm thứ
gì đó (ví dụ như, tránh né nhìn vào mắt họ) hoặc đang phục tùng (ví dụ như rơi
nước mắt, nằm bẹp xuống và rũ đuôi xuống). Nhưng chó có khái niệm tội lỗi
không?
Một nghiên cứu khéo léo đã
khám phá câu hỏi này. Trong mỗi phiên thí nghiệm, chủ nhân cho chú chó của mình
ăn món bánh quy ưa thích, sau đó họ công khai ra lệnh cho chú chó không được ăn
cái bánh quy đó, rôi họ bước ra khỏi phòng. Tuy nhiên, chủ nhân của chú chó đó
không hề biết rằng sau khi người đó ra khỏi phòng, nhà thí nghiệm đã vào phòng
và tác động đến hành vi của chú chó, hoặc là họ đưa cho chú phần thưởng của chú
(và chú ăn nó) hoặc là họ đem phần thưởng đó ra khỏi phòng. Sau đó, nhà thí
nghiệm có thể nói thật hoặc nói dối với chủ nhân của chú chó này. Phân nửa số
chủ nhân được biết rằng chó của họ đã vâng lời và họ chào đón chú chó của mình
một cách ấm áp và thân thiện; phân nửa còn lại nghe nói rằng chú chó đã ăn cái
bánh quy và nên bị mắng. Điều này đã tạo ra 4 kịch bản khác nhau: những chú chó
vâng lời và chủ nhân khen ngợi chúng, những chú chó vâng lời và chủ nhân mắng
chúng, những chú chó không vâng lời và chủ nhân không mắng chúng, những chú chó
không vâng lời và chủ nhân mắng chúng. Điều gì đã xảy ra? Những chú chó bị mắng
thể hiện nhiều hành vi mà mọi người xem là khuôn mẫu của cảm giác tội lỗi, bất
chấp việc chú chó có vâng lời hay không. Đây là bằng chứng cho thấy chó không cảm
thấy tội lỗi khi thực hiện hành vi bị cấm; thay vào đó, chủ nhân của chúng nhận
thức cảm giác tội lỗi từ chúng khi họ tin rằng chú chó đang ăn cái bánh quy.
Một nghiên cứu khác nghiên
cứu sự ghen tị ở loài chó, nhà thí nghiệm yêu cầu chủ nhân của chú chó chơi với
một con chó đồ chơi trong khi chú chó quan sát cảnh này. Con chó đồ chơi cũng sủa,
rên rỉ và vẫy đuôi. Nghiên cứu cho thấy rằng, so với khi chủ nhân chơi với những
món đồ khác (như đèn lồng) hay khi chủ nhân đang đọc sách, trong tình huống này,
những chú chó sẽ ngoạm, rên rỉ, xô đẩy chủ nhân và đồ chơi, và tự chèn mình vào
giữa chủ và đồ chơi một cách thường xuyên hơn. Các tác giả giải thích những
phát hiện này có nghĩa là những chú chó đang ghen tị, đặc biệt là vì nhiều chú
chó được thử nghiệm đã ngửi hậu môn của con chó đồ chơi. Không may là, các nhà
thí nghiệm không kiểm tra xem liệu các chủ nhân có hành xử khác biệt trong ba
tình huống đó không (khi chơi với con chó đồ chơi, cái đèn lồng, đọc sách), và
cách hành xử này của họ có tác động đến hành vi của chú chó hay không. Họ giả định
rằng hành vi của chủ nhận là giống nhau, và chú chó hiểu rằng hành vi ghen
tuông chỉ được xuất hiện trong một điều kiện duy nhất. Do đó, thậm chí ngay cả
khi nhiều chủ nhân của thú nuôi tìn rằng chó của họ trải nghiệm cảm giác ghen tị,
thì chúng ta vẫn không có bằng chứng khoa học này chứng minh điều này.
Các nhà khoa học vẫn đang
khám phá các giới hạn trong hành vi loài chó, xét về mặt cảm xúc. Ngách cảm
tính của chúng rộng hơn chúng ta trong một vài khía cạnh, bởi vì khứu giác và
thính giác của chúng rất siêu việt; nhưng ngách cảm tính của chúng cũng hẹp hơn
chúng ta ở một vài khía cạnh khác, bởi vì chúng không thể đi đến tương lai để
tưởng tượng về một thế giới khác với thế giới đang tồn tại. Quan điểm của tôi từ
việc đánh giá các bằng chứng là, chó không có các khái niệm cảm xúc của con người
như giận dữ, ghen tị và tội lỗi. Chúng ta có thể tin rằng một chú chó cụ thể
nào đó có thể tự phát triển các khái niệm giống như cảm xúc của nó trong mối
quan hệ với chủ nhân của nó. Tuy nhiên, không có ngôn ngữ, thì các khái niệm cảm
xúc của loài chó chắc chắn phải hẹp hơn nhiều so với ở loài người, và nó cũng
không thể dạy các khái niệm này cho những chú chó khác. Do đó, khả năng chó trải
nghiệm “Giận dữ” (hoặc khái niệm tương tự) thông thường là điều vô cùng xa vời.
Thậm chí nếu cho không có
chung cảm xúc với con người, điều đáng chú ý là chó và các động vật khác có thể
chỉ thông qua cảm tính mà làm được những gì. Nhiều động vật có thể trải nghiệm cảm
tính khó chịu khi những con vật gần nó đang bị đau đớn. Ngân sách cơ thể của
con vật này bị đánh thuế bởi sự khó chịu của con vật kia, do đó, con vật bị
đánh thuế ngân sách cơ thể đó phải cố gắng cải thiện tình huống. Ví dụ, ngay cả
một con chuột cũng sẽ giúp một con chuột khác khi nó bị khó chịu. Trẻ sơ sinh
loài người có thể an ủi lẫn nhau khi chúng cảm thấy khó chịu. Bạn không cần phải
có khái niệm cảm xúc để có được năng lực này, bạn chỉ cần một hệ thống thần
kinh có cảm thụ nội tại, thứ sản sinh ra cảm tính, là đủ.
Giữa những bằng chứng tích
lũy cho thấy loài chó có một số kỹ năng thực sự đáng chú ý, chúng ta vẫn hiểu lầm
về loài chó một cách nghiêm trọng. Chúng ta hay nhìn chúng như thể đang nhìn
chính mình, thông qua lý thuyết tinh thần về bản chất loài người đã lỗi thời,
thay vì nhìn chúng với tư cách là chính chúng. John Bradshaw, tác giả của cuốn Dog Sense, đã giải thích rằng chúng ta
nhìn chó một cách sai lầm: chúng ta cho rằng chó có một “con sói bên trong”
luôn tìm kiếm sự thống trị, và “con sói” này cần phải bị thuần hóa bằng các lực
lượng văn minh – chính là chủ nhân của chúng (một cách nghĩ cũng giống như huyền
thoại của chúng ta về con thú bên trong chính mình – thứ cần được thuần hóa bởi
lý trí). Bradshaw nói tiếp, chó là một loài vật có tính xã hội rất cao, cũng
như sói trong hoang dã khi bạn không nhét chúng vào sở thú với một đám sói lạ
khác. Cho vài chú chó vào công viên cùng nhau, và một lúc sau thì bạn sẽ thấy
chúng bắt đầu chơi với nhau. Thứ trông giống như tính thống trị ở loài chó là
thứ mà Bradshaw gọi là “sự căng thẳng”, và cũng là thứ mà chúng ta gọi là sự mất
cân bằng ngân sách cơ thể. Hãy nghĩ về điều này: chúng ta nuôi dưỡng một con vật
tình cảm và gắn kết với chúng ta, chúng ta điều chỉnh ngân sách cơ thể của
chúng, và chúng ta bỏ mặc chúng gần như mỗi ngày. (Bạn có thể tưởng tượng sẽ ra
sao khi điều này xảy ra cho một đứa bé loài người?) Tất nhiên ngân sách cơ thể
của chúng sẽ bị kiệt quệ và chúng sẽ cảm thấy bị kích động mạnh và khó chịu.
Chúng ta nuôi chúng để chúng phụ thuộc cảm tính vào chúng ta. Do đó, chủ nhân
phải chăm sóc ngân sách cơ thể chú chó của họ. Chó có thể không cảm thấy sợ
hãi, giận dữ, và những cảm xúc con người khác, nhưng chúng có trải nghiệm các cảm
tính như vui, buồn, gắn kết và những cảm xúc khác. Nhưng để chó trở thành một
loài vật sống chung với người bạn con người của chúng, thì chỉ những cảm tính
đơn giản này có lẽ là đã đủ rồi.
— — —
Hãy tóm lại những điều
chúng ta đã nói qua. Liệu động vật có điều chỉnh ngân sách cơ thể chúng bằng cảm
thụ nội tại hay không? Tôi không nói về toàn bộ vương quốc động vật mà chỉ nói
về động vật có vú – chuột, khỉ, vượn và chó – tôi nghĩ là chúng ta có thể trả lời
“có” cho câu hỏi này. Liệu động vật có trải nghiệm cảm xúc hay không? Một lần
nghĩ, tôi nghĩ chúng ta có thể tự tin mà trả lời “có”, dựa trên các bằng chứng
về sinh học và hành vi. Liệu động vật có thể học được các khái niệm và liệu
chúng có thể phân loại một cách dự đoán trước với những khái niệm này không? Chắc
chắn rồi. LIệu chúng có học được các khái niệm về hành động hay không? Hoàn
toàn có thể. Liệu chúng có học được ý nghĩa của các từ ngữ hay không? Trong một
vài trường hợp, một số động vật có thể học được các từ ngữ và các hệ thống kí
hiệu khác, khi các ký hiệu này trở thành một phần của các mẫu thống kê mà não
có thể nắm bắt và lưu trữ để sử dụng sau này.
Nhưng liệu động vật có thể
dùng từ ngữ để vượt ra khỏi ranh giới của các quy luật thống kê trên thế giới,
để tạo ra các điểm tương đồng về mục tiêu để nhóm các hành động hay vật thể vốn
có vẻ ngoài khác nhau thành một nhóm với nhau hay không? Liệu chúng có thể dùng
từ ngữ để hình thành các khái niệm tinh thần hay không? Liệu chúng có nhận ra rằng
một phần của thông tin mà chúng cần từ thế giới bên ngoài nằm trong tâm trí của
các sinh vật khác xung quanh chúng hay không? Liệu chúng có thể phân loại các
hành động và tạo ra ý nghĩa cho các hành động này như các sự kiện tinh thần hay
không?
Có lẽ là không. Ít nhất
chúng không thể làm những điều này theo cái cách mà con người đang làm. Vượn có
thể kiến tạo các danh mục tương đối giống với chúng ta, hơn mức mà chúng ta có
thể tưởng tượng. Nhưng ngay lúc này, không có bằng chứng rõ ràng nào cho thấy rằng
các con vật phi nhân loại trên hành tinh này có các loài khái niệm cảm xúc mà
con người có. Chỉ có chúng ta mới có các nguyên liệu cần thiết để tạo ra và
chuyển đổi thực tại xã hội, bao gồm các khái niệm cảm xúc. Điều này vẫn đúng
khi xét tới Người Bạn Tốt Nhất của Con người.
Do đó, hãy quay lại với
trường hợp của Rowdy: liệu chú ta có giận dữ khi chú ta gầm gừ và nhảy chồm lên
cậu bé hay không? Dựa theo những gì đã bàn luận, Rowdy không có các khái niệm cảm
xúc, do đó, bạn có thể đoán được rằng câu trả lời của tôi là không.
À, không hẳn. (Hãy sẵn
sàng cho cú twist mà tôi đã đề cập ở đầu chương.)
Từ quan điểm của lý thuyết
kiến tạo cảm xúc, câu hỏi “liệu một chú chó đang gầm gừ có đang giận dữ hay
không?” là một câu hỏi sai ngay từ đầu,
hoặc ít nhất, đó là một câu hỏi không đầy đủ. Nó giả định rằng một con chó có
thể giận dữ hoặc không giận dữ theo một cách khách quan. Nhưng, như bạn đã biết,
các danh mục cảm xúc không có dấu vân tay sinh học nhất quán. Các cảm xúc luôn
được kiến tạo từ góc nhìn của người nhận thức. Do đó, câu hỏi “liệu Rowdy có
đang giận dữ hay không?” thực sự là hai câu hỏi khoa học tách rời với nhau:
·
“Liệu dưới
góc nhìn của cậu bé, Rowdy có đang giận dữ hay không?”
·
“Liệu dưới
góc nhìn của chính nó, Rowdy có đang giận dữ hay không?”
Các câu hỏi này có những
câu trả lời khá là khá cnhau.
Câu hỏi đầu tiên, “Liệu dưới
góc nhìn của cậu bé, Rowdy có đang giận dữ hay không?” Rõ ràng là có. Khi chúng
ta quan sách hành vi của một chú chó, chúng ta dùng những khái niệm cảm xúc của
chính chúng ta để tạo ra các dự đoán và kiến tạo các nhận thức. Từ quan điểm của
một con người, Rowdy đang giận dữ nếu cậu bé kiến tạo một nhận thức về sự giận
dữ.
Liệu đánh giá này của cậu
bé có chính xác không? Bạn có thể nhớ lại rằng, độ chính xác của các phạm trù thực
tại xã hội là vấn đề của sự đồng thuận. Giả sử bạn và tôi đang đi ngang qua nhà
Rowdy và nó đang gầm gừ lớn tiếng. Bạn cảm thấy nó tức giận. Tôi thì không.
Tính chính xác có nghĩa là: Chúng ta có đồng ý với nhau hay không? Những trải
nghiệm của chúng ta về Rowdy có tương đồng với trải nghiệm của chủ nhân Angie của
nó, vì cô ấy biết nó rõ nhất hay không? Những trải nghiệm của chúng ta về Rowdy
có phù hợp với các chuẩn mực xã hội trong tình huống này không, bởi vì suy cho
cùng thì đây cũng là thực tại xã hội? Nếu chúng ta đồng ý với nhau, thì sự kiến
tạo của chúng ta của chúng tôi đồng điệu với nhau.
Giờ hãy xét tới câu hỏi thứ
hai, liên quan đến trải nghiệm của Rowdy. Liệu chú ta có cảm thấy giận dữ khi
chú ta gầm gừ hay không? Liệu chú ta có thể kiến tạo một trải nghiệm giận dữ từ
các dự đoán cảm giác của mình hay không? Câu trả lời là, hầu như không. Chó
không có các khái niệm cảm xúc của con người – thứ cần thiết để kiến tạo một
phân mục giận dữ. Không có khái niệm “giận dữ” của phương Tây, chó không thể
phân loại cảm thụ nội tại của chúng và những thông tin cảm giác khác để tạo ra
một phân mục cảm xúc. Và chúng cũng không nhận thức cảm xúc từ những con chó
khác hay những con người khác. Chó có nhận thức được các trạng thái khó chịu và
vui vẻ và một vài trạng thái khác, đây là một thành tựu chỉ cần có cảm tính là
đủ.
Chó cũng có thể có một số
khái niệm giống như cảm xúc. Ví dụ, một số các nhà khoa học nghi ngờ rằng, những
loài vậy có tính xã hội cao, như chó và voi, có một số khái niệm về cái chết và
có thể trải nghiệm một loại buồn bã nào đó. Sự buồn bã này không có các đặc
tính giống hệt với sự buồn bã ở loài người, nhưng hai cả đều xuất phát từ một
điều giống nhau: nền tảng hóa thần kinh của sự gắn kết, ngân sách cơ thể, và cảm
tính. Ở loài người, mất người thân, người yêu, hay bạn bè có thể tàn phá ngân
sách của bạn và gây ra nhiều đau khổ tương tự như việc cai nghiện ma túy. Khi một
sinh vật mất đi một sinh vật khác – người đã giúp chúng cân bằng ngân sách cơ
thể, thì sinh vật này sẽ cảm thấy đau khổ từ việc ngân sách cơ thể của chúng bị
mất cân bằng. Do đó, ca sĩ Brian Ferry từ nhóm nhạc rock Roxy Music đã nói đúng
– rằng, tình yêu là thuốc phiện.
Hành vi sai trái của Rowdy
vào cái ngày định mệnh đó có thể bắt nguồn từ một câu chuyện bên lề đã xảy ra
vào đầu tuần đó. Trước khi Rowdy bị bắt, chú chó này đã mất đi người “chị”
Sadie của chú, một con Golden Retriever chết vì tuổi già. Angie – chủ nhân của
chú – tin rằng đây là lý do mà Rowdy đã nhảy chồm lên người cậu bé vào hôm đó.
Cô ấy nói rằng Rowdy đang rất đau buồn, chú đã mất đi một sinh vật giúp điều chỉnh
ngân sách cơ thể của chú, và chú đã tạm thời quên mất việc huấn luyện của mình.
Rowdy biết rằng chú không nên nhảy chồm lên, nhưng, có lẽ hôm ấy chú không còn
là chính mình nữa – dù “chính mình” này có nghĩa là gì đi chăng nữa.
Có nhiều giai thoại về những
con chó bỏ ăn hoặc trở nên thờ ơ sau cái chết của một con chó khác trong gia
đình. Một số người coi những trường hợp này là bằng chứng của sự đau buồn ở
chó, nhưng chúng cũng có thể được hiểu đơn giản hơn là ảnh hưởng của sự mất cân
bằng ngân sách cơ thể, kèm theo cảm tính khó chịu. Nói cho cùng, chính Angie có
lẽ đang rất đau buồn về cái chết của Sadie, và Rowdy, rất nhạy cảm với hành vi
của cô ấy, có thể đã phát hiện ra một số thay đổi trong cảm xúc của cô ấy, và
điều này thậm chí còn làm thâm hụt ngân sách của chú ta hơn nữa.
Chia câu hỏi về con chó
đang gầm gừ của chúng ta thành hai câu hỏi, phản ánh riêng biệt nhận thức của
con người và chó, không phải là một trò đùa câu khách. Tôi thừa nhận rằng sự
khác biệt mà tôi tạo ra ở đây khá tinh vi. Quan điểm kiến tạo cảm xúc thường bị
hiểu nhầm thành “chó không có cảm xúc” (và đôi khi, thậm chí là, “người không
có cảm xúc”). Những tuyên bố đơn giản hóa như vậy là hoàn toàn vô nghĩa bởi vì
chúng giả định rằng các cảm xúc có tinh chất, do đó, chúng có thể xuất hiện hoặc
không xuất hiện, mà không phụ thuộc vào bất kỳ người nhận thức nào. Nhưng cảm
xúc chính là nhận thức, và mỗi một nhận thức đều cần có một người nhận thức. Và
do đó, mỗi câu hỏi về một phân mục cảm xúc đều phải được hỏi từ một quan điểm cụ
thể.
— — —
Nếu vượn, chó và những
loài động vật khác không có khả năng trải nghiệm cảm xúc của con người, vậy thì
tại sao có quá nhiều những câu chuyện và tin tức về việc phát hiện ra cảm xúc ở
động vật, thậm chí là côn trùng? Tất cả đều đến từ một lỗi tinh vi được lặp đi
lặp lại trong khoa học, và lỗi này rất khó phát hiện và khó vượt qua.
Hãy hình dung điều này: một
con chuột được đặt vào một cái hộp nhỏ với lưới điện trên sàn. Các nhà khoa học
mở một âm thanh lớn và ngay sau đó thì sốc điện con chuột. Cú sốc điện này khiến
con chuột đông cứng lại và nhịp tim cũng như huyết áp của nó tăng lên, khi nó
kích thích mạch thần kinh bao gồm các neuron chính trong hạch hạnh nhân. Các
nhà khoa học lặp lại hành động này nhiều lần, liên kết âm thanh lớn đó với cú sốc
điện. Cuối cùng, họ mở âm thanh lớn lên mà không kèm cú sốc điện, và con chuột
lúc này đã học được rằng âm thanh lớn thì sẽ đi kèm cú sốc điện, đã tự mình
đông cứng lại và nhịp tim và huyết áp của nó cũng tăng lên. Bộ não và cơ thể của
con chuột phản ứng như thể nó đang bị sốc điện.
Các nhà khoa học ở trường
phái quan điểm cổ điển sẽ nói rằng con chuột đã học được việc phải sợ hãi âm
thanh lớn này, gọi hiện tượng này là “học cách sợ hãi” (fear learning). (Đây
cũng là cùng loại thí nghiệm được thực hiện với SM, một người phụ nữ không có hạch
hạnh nhân, người được cho rằng không thể học được cách sợ hãi, như đã mô tả
trong chương 1). Trong hàng thập kỷ, trên khắp thế giới, các nhà khoa học đã sốc
điện chuột, ruồi, và những động vật khác để định vị cách thức mà các neuron
trong hạch hạnh nhân giúp chúng học cách đông cứng (freeze) như thế nào. Sau
khi xác định được mạch thần kinh đông cứng này, các nhà khoa học đã suy luận rằng
hạch hạnh nhân chứa đựng một mạch thần kinh sợ hãi – tinh chất của nỗi sợ - và
hiện tượng nhịp tim, huyết áp tăng lên, và đông cứng người lại, được cho là dấu
vân tay sinh học nhất quán biểu thị nỗi sợ. (Tôi chưa bao giờ biết rằng tại sao
họ lại quyết định rằng đó là nỗi sợ. Chuột không thể học được sự ngạc nhiên, cảnh
giác, hoặc có thể chỉ là nỗi đau hay sao? Nếu tôi là con chuột, tôi sẽ khá tức
giận về cú sốc điện, như vậy thì tại sao không phải “học cách giận dữ” (anger
learning)?)
Dù sao, các nhà khoa học
này từ đó vẫn suy ra rằng việc học cách sợ hãi mở rộng từ chuột sang người, bởi
vì mạch thần kinh sợ hãi có liên quan trong hạch hạnh nhân – thứ đã được truyền
cho chúng ta thông qua quá trình tiến hóa của động vật có vú - còn gọi là “bộ
não ba ngôi”. Những nghiên cứu về việc học cách sợ hãi này đã giúp thiết lập lý
thuyết rằng hạch hạnh nhân vị trí của nỗi sợ hãi trong não bộ.
Trong tâm lý học và khoa học
thần kinh, thứ gọi là học cách sợ hãi đã trở thành một ngành công nghiệp. Các
nhà khoa học dùng nó để giải thích cho chứng rối loạn căng thẳng hậu chấn
thương (PTSD). Nó được sử dụng để hỗ trợ cho việc phát minh ra các loại thuốc
trong ngành dược phẩm và tìm hiểu chứng rối loạn giấc ngủ. Với hơn 100.000 lượt
truy cập trên Google, “học cách sợ hãi” là một trong những cụm từ được sử dụng
phổ biến nhất trong tâm lý học và khoa học thần kinh. Chưa hết, học cách sợ hãi
chỉ là một cái tên ưa thích dùng cho một hiện tượng nổi tiếng khác: Điều kiện
hóa cổ điển (classical conditioning) hay điều kiện hóa Pavlov (Pavlovian
conditioning), được đặt tên theo nhà tâm lý học Ivan Pavlov, người đã phát hiện
ra nó với các thí nghiệm nổi tiếng của ông trên việc chảy nước miếng ở loài
chó. Thí nghiệm học cách sợ hãi cổ điển đã chứng minh rằng một kích thích lành
tính, chẳng hạn như âm thanh, có thể có khả năng kích hoạt một số mạch thần
kinh trong hạch hạnh nhân để đề phòng nguy hiểm bất trắc. Các nhà khoa học đã
dành nhiều năm để lập bản đồ mạch thần kinh này một cách chi tiết.
Giờ hãy nói về lỗi tinh vi
mà tôi đã ám chỉ. Đông cứng người lại là một hành vi, trong khi đó, nỗi sợ là một
trạng thái tâm lý phức tạp hơn rất nhiều. Những nhà khoa học tin rằng họ đang
nghiên cứu về việc học cách sợ hãi đang phân loại hành vi đông cứng người lại
là “sợ hãi”, và những mạch thần kinh khiến đông cứng người lại này là mạch thần
kinh sợ hãi. Cũng giống như khi tôi đã phân loại chú chuột lang Cupcake là đang
vui vẻ, khi chính nó cũng không thể kiến tạo một trải nghiệm về sự vui vẻ, các
nhà khoa học đã vô thức sử dụng khái niệm cảm xúc của chính họ, kiến tạo nhận
thức về sự sợ hãi, và áp đặt chúng vào những con chuột đang đông cứng người lại
kia. Tôi gọi lỗi khoa học phổ biến này là ngụy
biện suy luận tinh thần.
Suy luận tinh thần là một
việc bình thường; chúng ta thực hiện điều này mỗi ngày, một cách tự động và
không hề mất sức. Khi bạn nhìn thấy một người đang mỉm cười, bạn sẽ lập tức suy
luận rằng cô ấy đang vui vẻ. Khi bạn nhìn thấy một người đang uống một ly nước,
bạn sẽ suy luận rằng anh ấy đang khát nước. Ngoài ra, bạn có thể suy luận rằng
anh ấy đang cảm thấy căng thẳng đến khô miệng hoặc đang ngừng lại đột ngột trước
khi đưa ra ý kiến. Khi bạn đang ăn trưa và bạn cảm thấy nóng và đỏ mặt, bạn có
thể suy luận rằng điều này là do bạn đang có cảm xúc lãng mạn, hoặc bạn đang bị
cúm.
Tất nhiên, trẻ em cũng nhận thức cảm xúc từ đồ chơi của chúng và các tấm chăn an toàn của chúng, và chúng đối thoại một cách vô cùng thú vị với những thứ đó, nhưng người lớn cũng là các chuyên gia trong vấn đề này. Trong một thí nghiệm nổi tiếng từ những năm 1940, Fritz Heider và Mary-Ann Simmel đã tạo ra một đoạn phim hoạt hình đơn giản từ các khối hình học để xem liệu người xem có suy luận ra các trạng thái tinh thần hay không. Các nhân vật trong đoạn video này gồm hai hình tam giác và một hình tròn đi chuyển xung quanh một hình chữ nhật. Đoạn video không có âm thanh và không có giải thích về các chuyển động này. Ngay cả như thế, người xem vẫn sẵn lòng áp đặt cảm xúc và các trạng thái tinh thần cho các hình khối này. Một vài người cho rằng hình tam giác lớn đang bắt nạt hình tam giác nhỏ vô tội cho đến khi hình tròn dũng cảm đến để cứu nó.
Hiện tượng học cách sợ hãi
là một trong những ví dụ kịch liệt nhất về ngụy biện suy luận tinh thần trong
khoa học cảm xúc. Những nhà thí nghiệm này đã làm mờ đi sự khác biệt quan trọng
giữa hành vi, chuyển động và trải nghiệm. Co cơ là một chuyển động. Đông cứng
người là một hành vi vì nó bao gồm nhiều chuyển động cơ kết hợp với nhau. Cảm
giác sợ hãi là một trải nghiệm có thể hoặc có thể không xuất hiện cùng với những
hành vi như đông cứng người lại. Hệ thống mạch thần kinh kiểm soát sự đông cứng
người lại không phải là hệ thống mạch thần kinh của nỗi sợ hãi. Sự hiểu lầm
khoa học nghiêm trọng này, cùng với cụm từ “học cách sợ hãi”, đã gây ra sự nhầm
lẫn trong nhiều thập kỷ và biến một thí nghiệm về điều kiện hóa cổ điển
(classical conditioning) thành một ngành công nghiệp về sự sợ hãi.
Khái niệm “học cách sợ
hãi” này đầy rẫy các vấn đề khác nữa. Những con chuột trong các tình huống bị
đe dọa không phải luôn đông cứng người lại. Khi bạn đặt chúng và một cái hộp nhỏ
với các âm thanh và các cú sốc điện đi cùng nhau và xuất hiện ở những thời điểm
không thể đoán trước được, chuột thực sự đông cứng người lại, nhưng nếu đặt
chúng ở môi trường mở lớn hơn, chuột sẽ bỏ chạy đi chỗ khác, trừ phi chúng bị dồn
vào một góc – giống như khi bị tấn công. Nếu bạn kềm chế con chuột khi âm thanh
vang lên (điều lẽ ra sẽ không quan trọng, vì con chuột lúc này đang đông cứng
người lại), thì nhịp tim của nó sẽ hạ xuống
hay vì tăng lên. Thêm vào đó, không phải tất cả các hành vi đa dạng này đều cần
đến hạch hạnh nhân. Cho đến nay, các nhà khoa học đã xác định được ít nhất ba
con đường trong não chuột được cho là liên quan đến sự sợ hãi, mỗi con đường gắn
liền với một hành vi cụ thể, và tất cả đều là sản phẩm của sự nguỵ biện suy luận
tinh thần. Cuối cùng, một hành vi đơn giản như đông cứng người vốn xuất phát từ
nhiều mạch thần kinh trong một mạng phân tán không dành riêng cho việc đông cứng
người lại hoặc sự sợ hãi.
Nói tóm lại, bạn không thể
nghiên cứu về sự sợ hãi bằng cách sốc điện những con chuột trừ phi ngay từ đầu,
bạn đã định nghĩa “sợ hãi” một cách tròn trịa là “phản ứng đóng băng của một
con chuột khi bị sốc điện.”
Cũng giống như loài chuột,
loài người cũng hành xử theo những cách khác nhau khi bị đe dọa. Chúng ta có thể
đông cứng lại, bỏ chạy hoặc tấn công. Chúng ta cũng có thể bật cười, té xỉu,
hay phớt lờ những thứ đang xảy ra xung quanh. Những hành vi này có thể đến từ
những mạch thần kinh khác nhau trong bộ não giống nhau của các loài động vật có
vú, nhưng chúng vốn dĩ không phải là cảm xúc, và chúng không phải là bằng chứng
cho thấy cảm xúc có những tinh chất mang tính sinh học.
Tuy nhiên, một số nhà khoa
học vẫn tiếp tục viết rằng họ đã tách rời các trạng thái tâm lý rất phức tạp ở
động vật. Ví dụ, chuột con khi bị tách khỏi mẹ sau khi sinh ra, đã tạo ra một
âm thanh cao vút nghe như tiếng khóc. Một số nhà khoa học suy ra rằng các mạch
thần kinh tạo ra tiếng khóc đó hẳn phải là mạch thần kinh của nỗi buồn. Nhưng
những con chuột con này không phải đang buồn. Chúng đang lạnh. Âm thanh chỉ là một sản phẩm phụ khi những con chuột con cố gắng
điều chỉnh nhiệt độ cơ thể chúng – một phần của ngân sách cơ thể - một việc vốn
thường được mẹ chúng làm cho chúng. Việc này không liên quan gì đến cảm xúc cả.
Một lần nữa, ngụy biện suy luận tinh thần lại xuất hiện.
Kể từ bây giờ, bất cứ khi
nào bạn đọc một bài báo về cảm xúc động vật, hãy xem xét khuôn mẫu này. Nếu một
nhà khoa học dán nhãn một hành vi như đông cứng với một từ ngữ chỉ trạng thái
tinh thần như “sợ hãi”, bạn nên nghĩ rằng, “Aha, đây là ngụy biện suy luận tinh
thần.”
Nói cho công bằng, thì thực
sự là vô cùng khó khăn để một nhà khoa học tránh khỏi cái bẫy của việc suy luận
tinh thần. Các cơ quan tài trợ thích tài trợ cho các nghiên cứu liên quan trực
tiếp đến con người. Các nhà khoa học cũng phải công nhận rằng họ đang thực hiện
một suy luận tinh thần ngay từ đầu, đó là một kỳ công không hề nhỏ trong việc
xem xét nội tâm. Và khi đó họ phải đủ can đảm để đối mặt với những lời chỉ
trích, khinh bỉ của đồng nghiệp vì đã bơi ngược dòng nước. Nhưng hoàn toàn có
thể làm được điều đó.
Nhà khoa học thần kinh
Joseph E. LeDoux, người đã phổ biến ý tưởng học cách sợ hãi trong cuốn sách nổi
tiếng The Emotional Brain của mình,
hiện đã lập luận chống lại việc sử dụng thuật ngữ “sợ hãi” khi đề cập đến loài
chuột. Trên quan điểm này, ông là một nhà khoa học dũng cảm về mặt tri thức hiếm
có. Ông đã xuất bản hàng trăm bài báo về cái gọi là học cách sợ hãi, và một cuốn
sách nổi tiếng về nỗi sợ hãi nằm trong hạch hạnh nhân của não bộ, tuy nhiên ông
đã cẩn thận xem xét các bằng chứng trái ngược và sửa đổi quan điểm của mình.
Theo quan điểm đã được sửa đổi của ông, đông cứng người giúp giữ an toàn cho động
vật khi đối mặt với mối đe dọa; nó là một hành vi sinh tồn. Các thí nghiệm cổ
điển của ông cho thấy cái mà bây giờ ông gọi là một mạch thần kinh sinh tồn kiểm
soát hành vi đóng băng, chứ không phải kiểm soát trạng thái tinh thần như sợ
hãi. Sự thay đổi lý thuyết của LeDoux là một ví dụ khác về cuộc cách mạng khoa
học mới đối với tâm trí và bộ não, hướng lĩnh vực này tới một lý thuyết về cảm
xúc có tính khoa học hơn.
Mặc dù LeDoux và các nhà
khoa học cùng chí hướng khác đã tạo ra sự thay đổi, bạn vẫn có thể dễ dàng tìm
thấy lỗi suy luận tinh thần trong các video YouTube và các bài nói chuyện TED của
các nhà nghiên cứu khác nghiên cứu cảm xúc ở động vật. Người nói cho bạn xem một
bộ phim hấp dẫn hoặc hình ảnh một con vật đang thực hiện hành vi nào đó. Nhìn
xem một con chuột vui vẻ như thế nào khi bạn cù nó; nhìn xem một con chó buồn
bã như thế nào khi nó rên rỉ; nhìn xem một con chuột sợ hãi như thế nào khi nó
đông cứng người lại. Nhưng, hãy nhớ rằng, các cảm xúc không phải là thứ mà
chúng ta quan sát thấy; mà là thứ chúng ta kiến tạo nên. Khi bạn xem các video,
bạn không ý thức được rằng bạn đang sử dụng các kiến thức khái niệm để tạo ra
các suy luận, cũng giống như việc bạn không ý thức được quá trình đã khiến bạn
nhìn những đốm màu ngẫu nhiên ở chương 2 thành một con ong. Do đó, đối với bạn,
động vật trông có vẻ đang có cảm xúc.
Trong chương 4, tôi đã giải
thích rằng tất cả những thứ được cho là vùng não phản ứng cảm xúc đều đang tạo
ra các dự đoán để điều chỉnh ngân sách cơ thể. Thêm vào đó ngụy biện suy luận
tinh thần, rồi trộn đều lên, và bạn sẽ có một công thức để tạo ra câu chuyện
huyền thoại về cách thức hoạt động của cảm xúc trong bộ não. Quan sát thấy vỏ
não trước của một động vật gặm nhắm tăng hoạt động khi nhìn thấy hàng xóm của
mình bị đau đớn là một chuyện. Cho rằng động vật gặm nhắm này cảm thấy đồng cảm
lại lại một chuyện khác. Một cách giải thích đơn giản hơn là hai con vật này
đang ảnh hưởng đến ngân sách cơ thể của nhau, giống như nhiều loài sinh vật
khác.
Bạn hay bị vướng vào việc
suy luận tinh thần hơn khi nói về những con vật giống mình. Nhận thức được niềm
vui ở một chú chó đang nhảy nhót thì dễ hơn việc nhận thức niềm vui ở một chú
gián đang nhảy nhót. Nhận thức được tình yêu thương từ một con thỏ mẹ khi nó ngủ
với con của mình thì dễ hơn việc nhận thức tình yêu thương từ một con giun
caecilian mẹ, khi nó cho con mình ăn bằng chính thịt của nó. Bộ phim được đề cử
giải Oscar dành cho phim khoa học viễn tưỡng District 9 đã cung cấp một ví dụ xuất sắc cho hiện tượng này. Ban đầu
các sinh vật ngoài hành tinh trông giống như những con côn trùng ghê tởm với
kích thước của con người, nhưng khi chúng ta phát hiện ra rằng họ cũng có gia
đình và những người họ thương yêu, chúng ta cảm thấy đồng cảm với họ. Ngay cả
hình dạng của Heide và Simmel cũng có vẻ giống con người, vì tốc độ và cách di
chuyển của chúng khiến người ta liên tưởng đến cảnh mọi người đang đuổi theo
nhau. Chúng ta bắt đầu nhận thức hành động của chúng dưới góc độ tinh thần, và
chúng bước vào vòng tròn đạo đức của chúng ta.
Suy luận tinh thần với
loài vật không phải là một việc xấu – nó là một điều hoàn toàn bình thường.
Hàng ngày, tôi lái xe đi ngang qua một bảng quảng cáo có hình một con đười ươi
con đáng yêu. Tôi mỉm cười mỗi khi tôi đến gần nó, bất kể tôi đang nghiền ngẫm
về điều gì khác, mặc dù tôi biết con đười ươi không thực sự mỉm cười với tôi và
nó cũng không có tâm trí giống như tôi. Thành thật mà nói, nếu mọi người đều vướn
vào ngụy biện suy luận tinh thần với động vật, và chúng ta cho phép chúng bước
vào vòng tròn đạo đức của chúng ta, thì có lẽ chúng ta sẽ có ít kẻ săn trộm giết
voi và tê giác để lấy ngà hoặc săn vượn và tinh tinh lùn làm thức ăn. Nếu mọi
người tham gia vào suy luận tinh thần nhiều hơn khi quan sát đồng loại của họ,
có lẽ chúng ta sẽ ít tàn nhẫn hơn và ít chiến tranh hơn. Tuy nhiên, khi chúng
ta là các nhà khoa học, chúng ta phải chống lại sự lôi cuốn của suy luận tinh
thần.
Chúng ta đã quen việc nghĩ
về động vật giống như nghĩ về chính chúng ta: chúng giống chúng ta như thế nào,
chúng dạy chúng ta điều gì về chính mình, chúng có ích với chúng ta như thế
nào, chúng ta siêu việt hơn chúng như thế nào. Hoàn toàn ổn nếu như chúng ta
nhân hóa động vật với mục đích bảo vệ chúng. Nhưng khi chúng ta nhìn động vật bằng
lăng kính danh tính của chính mình, chúng ta có thể gây hại cho chúng theo những
cách không ngờ tới. Chúng ta xem những chú chó quá gắn bó với chúng ta tới mức
trở nên căng thẳng là “quá hung dữ” và chúng ta trừng phạt chúng khi đáng lẽ
ra, chúng ta nên chăm sóc chúng hơn. Chúng ta tách tinh tinh con ra khỏi mẹ
chúng trong khi, trong môi trường hoang dã thì tinh tinh con sẽ được nuôi dưỡng
cho đến khi chúng năm tuổi, hoàn toàn được bảo vệ trong sự ấm áp và mùi hương của
lông tinh tinh mẹ.
Thử thách của chúng ta khi
cố gắng hiểu tâm trí loài vật, là phải hiểu chúng với tư cách của chính chúng,
chứ không phải theo cách của con người. Hiểu tâm trí loài vật theo cách của con
người là một ý tưởng đến từ quan điểm cổ điển về bản chất con người, nó ngụ ý rằng,
tinh tinh và các loài linh trưởng khác ít tiến hóa hơn, chúng là một phiên bản
kém hơn của chúng ta. Không phải như thế. Chúng chỉ là thích nghi với môi trường
sinh thái mà chúng sống. Tinh tinh phải kiếm thức ăn và con người hiện đại thì
không, vì vậy não tinh tinh được thiết lập để xác định và ghi nhớ các chi tiết,
chứ không phải để xây dựng các điểm tương đồng về tinh thần.
Cuối cùng, nếu chúng ta
tìm hiểu về loài vật theo cách riêng của chúng, chúng ta sẽ có nhiều lợi ích
hơn vì mối quan hệ của chúng ta với chúng sẽ tốt hơn. Con người chúng ta sẽ ít
gây thiệt hại hơn cho chúng và cho thế giới mà tất cả chúng ta đang sống.
— — —
Động vật là những sinh vật
có cảm xúc, ít nhất là đối với nhận thức của con người. Đây là một phần của thực
tại xã hội mà chúng ta tạo ra. Chúng ta truyền cảm xúc cho ô tô, đồ đạc trong
nhà và thậm chí cả những hình tròn và hình tam giác nhỏ trong một bộ phim.
Chúng ta cũng truyền cảm xúc cho động vật. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa
là động vật thực sự trải nghiệm cảm
xúc. Động vật có một ngách cảm tính nhỏ không thể hình thành khái niệm cảm xúc. Một
con sư tử không thể ghét một con ngựa vằn khi nó săn và giết nó. Đó là lý do tại
sao chúng ta không cảm thấy hành động của con sư tử là phi đạo đức. Bất cứ khi
nào bạn đọc một cuốn sách hay một tin tức nói về việc động vật trải nghiệm cảm
xúc như con người (“Tin mới nhận: Mèo cảm thấy schadenfreude (vui vẻ trước thất bại của người khác) trước chuột),
hãy nhớ về điều này và bạn sẽ nhanh chóng nhìn thấy sự ngụy biện suy luận tinh
thần hiển hiện ngay trước mắt bạn.
Một số nhà khoa học vẫn
cho rằng tất cả các động vật có xương sống đều có chung mạch cảm xúc cốt lõi được
bảo tồn để biện minh cho tuyên bố rằng động vật cũng có cảm xúc như con người.
Một nhà khoa học thần kinh nổi tiếng, Jaak Panksepp, thường mời khán giả của
mình xem bằng chứng về các mạch thần kinh như vậy trong các bức ảnh của ông về
những con chó đang gầm gừ và mèo đang gào rít, và trong video về những chú chim
non “khóc đòi mẹ”. Tuy nhiên, người ta nghi ngờ về sự tồn tại của những mạch thần
kinh cảm xúc này trong bộ não động vật. Bạn có các mạch thần kinh sinh tồn cho
các hành vi như “bốn chữ F” nổi tiếng (chiến đấu (fighting), chạy trốn
(fleeing), kiếm ăn (feeding) và giao phối (mating)); chúng được kiểm soát bởi
các vùng ngân sách cơ thể trong mạng lưới cảm thụ nội tại của bạn và chúng gây
ra những thay đổi cơ thể mà bạn trải nghiệm dưới dạng các cảm tính khác nhau,
nhưng chúng không dành riêng cho cảm xúc. Đối với cảm xúc, bạn cũng cần các
khái niệm cảm xúc để phân loại chúng.
Việc tìm kiến các năng lực
liên quan đến cảm xúc vẫn đang diễn ra. Tinh tinh lùn và tinh tinh, những bà
con gần của chúng ta, có thể có những dây lửa (công cụ kích hoạt vận hành máy móc) trong các mạch thần kinh của
chúng để hình thành các loại khái niệm cảm xúc của chính chúng. Loài voi cũng
có khả năng này; chúng sống lâu, là động vật có tính xã hội, và chúng liên kết
chặt chẽ với đàn của mình. Loài cá heo cũng vậy. Ngay cả những chú cho như
Rowdy cũng là các ứng cử viên tốt, vì chúng đã được nuôi dưỡng bên cạnh con người
trong hàng ngàn năm. Có một điều gì đó có thể đang xảy ra trong các loài động vật
này, dù có thể nó không phải là cảm xúc con
người. Với chuột thí nghiệm, chuột lang Cupcake, và hầu hết những loài vật
khác mà chúng ta nhìn thấy như thể chúng có cảm xúc, chúng không thể kiến tạo cảm
xúc vì chúng không có các khái niệm cảm xúc cần thiết. Các loài vật phi nhân loại
có cảm tính, nhưng ở thời điểm này, thực tại cảm xúc của chúng chỉ là do chúng
ta tạo ra.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét