The Molecule Of More - chương 7

 

Bạn có mong muốn được trở nên vĩ đại không? Hãy bắt đầu bằng cách tồn tại. Bạn có mơ ước xây dựng được những công trình khổng lồ và cao lớn? … Cấu trúc càng cào, thì nền tảng phải càng sâu.
- Thánh Augustine

Tôi thức dậy vào mỗi sáng sớm, giằng xé giữa ham muốn cải thiện thế giới và ham muốn tận hưởng thế giới. Điều này khiến cho việc lên kế hoạch mỗi ngày thật khó khăn.
- E.B. White

Chương 7

SỰ HÒA HỢP

Đặt chúng vào cùng với nhau.

Trong đó dopamine và N&L tìm được thế cân bằng.

 

 

SỰ CÂN BẰNG TINH TẾ GIỮA DOPAMINE VÀ N&L

Một người đàn ông trung niên đến gặp chuyên gia trị liệu chứng trầm cảm của ông ấy. Ngoài cảm giác buồn bã và tuyệt vọng, ông ấy còn có một sự ám ảnh không lành mạnh với tương lai. Ông ấy cho là mọi thứ sẽ đi sai hướng, và luôn luôn sợ hãi một vài thảm họa chưa biết đến. Năng lượng tâm lý của ông ấy bị cạn kiệt bởi nỗi lo lắng này, và ông ấy trở nên chai sạn về mặt cảm xúc. Ông ấy bùng nổ ngay cả với những khiêu khích nhỏ nhất. Ông ấy không thể đi làm việc không chịu đựng được việc phải chen chúc hay thậm chí là bị người khác chạm trúng. Có nhiều đêm, vợ ông thức dậy lúc 3 giờ sáng và phát hiện ông đang khóc. Ông nói rằng, “Khi lốp xe của người ta bị xẹp, người ta gọi trung tâm cứu hộ xe (AAA), còn tôi thì gọi đường dây nóng về tự tử.”

Ông ấy được trị liệu trầm cảm theo tiêu chuẩn, một liều thuốc giúp thay đổi cách mà não bộ dùng các chất dẫn truyền thần kinh N&L như serotonin, và ông ấy phản ứng rất tốt. Sử dụng thuốc trong hơn một tháng thì tâm trạng của ông cải thiện dần và cho đến khi ông lại trở nên vui vẻ và xán lạng. Ông trở nên linh hoạt hơn và có thể tận hưởng những thứ tốt đẹp trong đời. Vợ ông cũng cảm thấy thật nhẹ nhõm. Ông nghĩ rằng uống một liều cao hơn thì sẽ khá thú vị, xem thử xem chuyện gì sẽ xảy ra, và bác sĩ của ông đồng ý. “Cảm giác thật tuyệt”, ông nói ở lần đến khám tiếp theo. “Tôi cảm thấy quá hạnh phúc, tôi chẳng cần làm gì cả. Chẳng có gì khiến tôi muốn rời khỏi giường vào buổi sáng.” Ông và bác sĩ quyết định giảm liều lượng xuống mức cũ, và cảm xúc của ông cân bằng trở lại.

Phản ứng kịch liệt của bệnh nhân này đối với thuốc chống trầm cảm serotonergic chỉ xuất hiện ở một số ít người – những người sở hữu đúng một sự kết hợp của gien và môi trường nhất định. Nhưng đây là một ví dụ tốt để mô tả cách người ta có thể bị bệnh bởi sự tập trung quá mức vào tương lai lẫn sự tập trung quá mức vào hiện tại.

Các mạch thần kinh dopamine và N&L tiến hóa để hoạt động cùng nhau. Chúng thường hoạt động trái ngược nhau, nhưng điều này giúp duy trì sự ổn định giữa các tế bào não thường xuyên phát điện. Tuy nhiên, trong nhiều tình huống, dopamine và N&L mất cân bằng, đặc biệt là về phía cán cân dopamine. Thế giới hiện đại thúc đẩy dopamine của chúng ta mọi lúc. Quá nhiều dopamine có thể dẫn đến khổ sở vì làm việc, trong khi quá nhiều N&L thì sẽ dẫn tới sự buông thả trong hạnh phúc: các lãnh đạo mê việc với những kẻ trú trong tầng hầm hút cần. Cả hai đều không có một cuộc sống thực sự hạnh phúc và không phát triển như một con người. Để có được một cuộc sống tốt đẹp, chúng ta phải đưa chúng về thế cân bằng.

Bằng bản năng, chúng ta biết rằng cực đoan ở phía nào cũng không tốt, và có lẽ đây là một trong những lý do mà chúng ta thích những câu chuyện về những người mà khi bắt đầu câu chuyện, họ quá nghiêng về phía này hoặc phía kia, rồi họ tìm được cân bằng ở đoạn kết. Bộ phim Avatar là một ví dụ cho một người bắt đầu với quá nhiều dopamine. Một cựu hải quân tên là Jake được thuê để làm cho một lực lượng bảo vệ của một công ty khai khoáng. Công ty đang có ý định khai thác tài nguyên thiên nhiên của một mặt trăng có tên là Pandora, nơi được bao phủ bởi những khu rừng nguyên sinh và có dân cư Na’vi, một tộc người sống hòa hợp với thiên nhiên. Người Na’vi thờ một nữ thần mẹ tên là Eywa. Đó là một ví dụ cổ điển về dopamine so với N&L.

Để tối đa hóa các nguồn năng lượng mà họ đào được, công ty khai khoáng lên kế hoạch phá hủy Cây Linh Hồn thiêng liêng, đây là cách của họ. Kinh hoàng với kế hoạch này, Jake từ chối đặc tính con người dopamine bên trong bản thân anh, gia nhập hội những người Na’vi mang tính N&L và phát triển các mối quan hệ thân thiết, gắn bó với các thành viên của bộ tộc. Kết hợp các kỹ năng mang tính dopamine cùng với năng lực hợp tác với người Na’vi mà anh mới có được, anh đã tổ chức họ và dẫn dắt họ đạt được chiến thắng trước lực lượng bảo vệ của công ty khai khoáng. Cuối cùng, với sự giúp đỡ của Cây Linh Hồn, Jake trở thành một người Na’vi thực thụ và đạt được sự cân bằng (giữa dopamine và N&L).

Bộ phim kinh điển ở thập niên 1980 có tên là Trading Places mang đến cho chúng ta trạng thái cân bằng theo hướng ngược lại. Billy Ray Valentine là một người đàn anh vô gia cư và vô trách nhiệm. Anh ta lười biếng, nhu nhược và chẳng bao giờ suy nghĩ về tương lai. Anh trở thành một đối tượng trong một thí nghiệm, trong đó anh đổi cuộc đời mình với một người kinh doanh thành canh – là hình ảnh phản chiếu của anh. Khi Billy Ray trở nên giàu có, anh đã từ bỏ cuộc sống vô tư lúc trước của mình và trở nên có trách nhiệm hơn. Có một cảnh phim, anh mời một nhóm những người bạn cũ đến dự tiệc ở biệt thự của anh và và khó chịu một cách bất thường khi họ nôn mửa trên tấm thảm Ba Tư của anh ta. Cuối phim, anh tham gia và một chương trình được lên kế hoạch công phu để khiến anh trở nên giàu có, và sau đó trả anh về với cuộc sống thư giãn, nhưng với một hệ thống những kỹ năng mới.

Làm sao một người bình thường có thể tìm được sự cân bằng này? Chúng ta hẳn không thể từ bỏ thế giới hiện đại đến sống trong một bộ lạc những người cầu nguyện với một cái cây. Chúng ta phải tự tìm sự cân bằng cho chính mình bằng nhiều cách khác nhau. Dopamine hoạt động một mình sẽ khiến cho chúng ta không bao giờ biết thỏa mãn. Giống như dùng một cái búa để vặn một con đinh ốc, dopamine không thể tạo ra sự thỏa mãn. Nhưng nó luôn hứa hẹn với chúng ta về sự thỏa mãn sắp tới: ăn thêm 1 cái donut nữa, thăng chức thêm một lần nữa, chinh phục thêm một thứ nữa. Làm sao chúng ta có thể bước xuống khỏi cái máy chạy bộ dopamine này? Không dễ, nhưng luôn có cách.

SỰ TINH THÔNG: KHOÁI CẢM TỪ VIỆC GIỎI MỘT THỨ GÌ ĐÓ

Sự tinh thông là khả năng chiết tách phần thưởng tối đa từ một hệ thống các hoàn cảnh cụ thể. Ai đó có thể tinh thông trò Pac-Man, bóng quần, nấu ăn kiểu Pháp, hay diệt virus trong một chương trình máy tính phức tạp. Từ góc nhìn dopamine, tinh thông là một điều hay ho – nó là một thứ mà chúng ta ham muốn và theo đuổi. Nhưng tinh thông khác với những điều hay ho khác. Nó không chỉ là tìm kiếm thức ăn, hay bạn tình mới, hay chiến thắng trong một giải đấu. Nó lớn hơn và rộng hơn. Nó là phần thưởng chiết xuất từ thành công: dopamine đã đạt được mục tiêu của dopamine. Khi đạt được sự tinh thông, dopamine đã đạt đến đỉnh cao của khát vọng — vắt kiệt từng giọt cuối cùng khỏi nguồn tài nguyên sẵn có. Đây là tất cả những gì về nó. Đây là khoảnh khắc để tận hưởng – ngay bây giờ, ngay lúc này. Sự tinh thông là điểm mà dopamine cúi mình trước N&L. Làm xong nhiệm vụ của mình, dopamine tạm dừng lại, và cho phép N&L hoạt động trong mạch thần kinh hạnh phúc của chúng ta. Thậm chí dù điều này chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, dopamine không chống lại cảm giác sung sướng. Nó chấp thuận. Tắm mình trong cảm giác đã hoàn thành thật tốt một nhiệm vụ là một điều sung sướng.

Sự tinh thông tạo ra thứ cảm giác mà các nhà tâm lý học gọi là điểm kiểm soát nội tại. Cụm từ này có ý nói về niềm tin rằng những lựa chọn và trải nghiệm mà một người có được đến từ chính sự kiểm soát của anh ta, chứ không phải được tạo ra bởi số phận, vận may hay từ những người khác. Đây là một cảm giác tốt đẹp. Mọi người đều không thích được ban ơn bởi những lực lượng nằm ngoài kiểm soát của họ. Các phi công nó khi họ phải bay trong thời tiết xấu, họ cảm thấy ít căng thẳng hơn khi họ được cầm bánh lái thay vì ngồi trong cabin. Tương tự với việc lái xe trong bão tuyết. Nhiều người thà ngồi ở ghế tài xế còn hơn là ngồi ở ghế hành khách. Ngoài việc khiến người ta cảm thấy tốt hơn, điểm kiểm soát nội tại cũng khiến người ta làm việc hiệu quả hơn. Những người có điểm kiểm soát nội tại mạnh mẽ thường đạt được nhiều thành tựu về học thuật và có được công việc mức lương cao.

Ngược lại, những người có điểm kiểm soát ngoại tại thường có cái nhìn bị động hơn. Một số người hạnh phúc, thư giãn, và dễ tính, nhưng đồng thời họ thường đổ lỗi cho người khác khi họ thất bại và không thường xuyên cố gắng hết sức mình. Các bác sĩ thường cảm thấy rất bực mình với loại người này. Họ có xu hướng phớt lờ các lời khuyên y tế, và không dễ mà thuyết phục được họ để họ tự chịu trách hiệm cho sức khỏe của chính bằng cách uống thuốc mỗi ngày hay sống một cuộc sống khỏe mạnh hơn.

Sự phát triển của điểm kiểm soát nội tại, cũng như hạnh phúc (trong chốc lát), là hai trong số những lợi ích đến từ việc đạt được sự tinh thông ở một hoạt động nào đó. Nhưng để đạt được điều này thì chúng ta phải bỏ ra một khoảng thời gian và công sức khổng lồ cũng như sự căng thẳng đầu óc. Để tinh thông một kỹ năng nào đó, một sinh viên phải liên tục bước ra khỏi vòng an toàn của cô ấy. Khi một người chơi piano vừa chơi được một bài dễ, thì họ phải bắt đầu ngay sang một bài khó hơn. Đó là một việc khó khăn và vất vả, nhưng nó cũng sẽ đem lại những niềm vui to lớn. Những người không từ bỏ trước khó khăn này thường cảm thấy nó rất xứng đáng. Nó có thể dẫn họ đến cảm giác rằng họ đã tìm thấy niềm đam mê của mình, một thứ gì đó khiến họ say mê đến mức họ hoàn toàn đắm chìm vào nó.

NHỮNG PHẦN THƯỞNG ĐẾN TỪ THỰC TẾ

Khi đánh răng, bạn nghĩ đến điều gì? Hẳn là bạn không nghĩ đến chuyện đánh răng rồi. Thường thì bạn sẽ nghĩ đến những thứ mà bạn sắp làm trong ngày, trong tuần, hay trong một thời gian nào đó trong tương lai. Tại sao? Có lẽ đây là một thói quen. Có lẽ là vì bạn căng thẳng. Có lẽ là vì bạn sợ rằng nếu bạn không nghĩ về tương lai thì bạn sẽ bỏ sót thứ gì đó. Nhưng bạn hẳn là sẽ không bỏ sót đâu. Mà chính bởi vì không nghĩ về thứ mà mình đang làm, bạn mới đang bỏ sót thứ gì đó, thậm chí có thể là thứ mà bạn chưa bao giờ chú ý đến, thứ gì đó mà bạn không mong đợi.

Thứ mà dopamine yêu thích nhất trên đời chính là phần thưởng đến từ các dự đoán lỗi, thứ mà trong các chương trước chúng ta đã bàn luận – có nghĩa là khi chúng ta khám phá ra một thứ gì đó còn tốt hơn dự đoán của chúng ta về nó. Nghịch lý thay, dopamine làm mọi thứ trong khả năng của nó để tránh những dự báo không chính xác này. Phần thưởng đến từ lỗi dự đoán tạo ra những cảm giác tuyệt vời bởi vì mạch thần kinh dopamine cảm thấy hưng phấn trước những thứ mới mẻ và không đoán trước được, những thứ khiến đời bạn tốt hơn. Nhưng ngạc nhiên trước một nguồn lực mới ngoài dự đoán có nghĩa là nguồn lực này chưa được khai thác triệt để. Vì thế dopamine sẽ đảm bảo rằng sự ngạc nhiên khiến bạn cảm thấy vui thích này sẽ không bao giờ xuất hiện lần nữa. Dopamine dập tắt khoái cảm của chính nó. Và điều này khá bực mình, nhưng nó là phương án tốt nhất để giữ cho chúng ta sống còn. Chúng ta có thể làm gì để giữ được những sự ngạc nhiên này?

Thực tế là một nguồn cung cấp phong phú những điều ngoài dự đoán. Các ảo tưởng trong đầu chúng ta thì có thể đoán trước được. Chúng ta cứ lặp đi lặp lại các ảo tưởng này. Đôi khi chúng ta bị cuốn hút bởi một ý tưởng mới mẻ, nhưng điều này rất hiếm thấy, và nó thường xảy ra khi chúng ta chú ý vào một thứ gì đó khác – chứ không phải là khi chúng ép buộc trí sáng tạo của mình làm việc.

Chú ý vào thực tế, vào thứ mà bạn đang làm ngay lúc này, tối đa hóa dòng thông tin vào não bộ. Điều này sẽ tối đa năng lực của dopamine trong việc tạo ra các kế hoạch mới, bởi vì để tạo ra các mô hình dự đoán tương lai, dopamine cần dữ liệu, và dự liệu thì đến từ các cảm giác. Dopamine và N&L phải hoạt động cùng nhau.

Khi có một thứ thú vị kích hoạt hệ thống dopamine, chúng ta sẽ ngay lập tức chú ý đến nó. Nếu chúng ta có thể kích hoạt hệ thống N&L bằng cách chuyển sự chú ý ra bên ngoài, mức độ tập trung tăng cao này sẽ tạo ra những trải nghiệm cảm giác mãnh liệt hơn. Hãy tưởng tượng rằng bạn đang bước đi trên một con đường ở một đất nước khác. Mọi thứ thật thú vị, ngay cả khi nhìn vào những tòa nhà bình thường, cây cối và các cửa hàng bình thường. Bởi vì chúng ta đang ở trong một hoàn cảnh mới, dữ liệu cảm giác trở nên rõ ràng hơn. Đây chính là phần lớn trong niềm vui khi đi du lịch. Và điều ngược lại cũng đúng. Thúc đẩy trải nghiệm cảm giác N&L, đặc biệt là trong một môi trường phức tạp (đôi khi được gọi là một môi trường phong phú), sẽ khiến cho các chức năng nhận thứ của dopamine trong não bộ hoạt động tốt hơn. Những môi trường phức tạp nhất, phong phú nhất, thường là những môi trường tự nhiên.

TIẾN LÊN VÀ NGHỈ NGƠI TÍ XÍU…

Tự nhiên rất phức tạp. Nó bao gồm nhiều hệ thống với nhiều bộ phận tương tác với nhau. Các mẫu không mong đợi xuất hiện do một số lượng lớn các yếu tố ảnh hưởng đến nhau. Có vô số các chi tiết cho thị giác khám phá. Chúng ta cũng nhận thức rằng nó xinh đẹp, gây cảm hứng, đôi khi yên tĩnh, và đôi khi đầy năng lượng. Tiến sĩ Kate Lee và một nhóm những nhà nghiên cứu ở Đại Học Melbourne, Úc, đã kiểm tra hiệu quả nhận thức của người ta khi họ đắm mình trong thiên nhiên – bằng cách cho họ xem một bức tranh vẽ một thành phố với hoa cỏ phủ đầy lên tới tận mái nhà. Họ so sánh với việc cho người ta xem bức tranh về những ngôi nhà tương tự được làm từ bê tông.

Để đo đạc ảnh hưởng của những cảnh tượng khác nhau này, các nhà nghiên cứu đã yêu cầu một nhóm sinh viên thực hiện một nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung. Những con số ngẫu nhiên sẽ xuất hiện trên màn hình, và các sinh viên phải nhấn nút ngay khi họ nhìn thấy con số. Họ phải buông tay khi nhìn thấy số 3. Họ phải phản xạ trong ít hơn 1 giây, và họ phải làm liên tục 225 lần. Đây là một nhiệm vụ khó khăn đòi hỏi sự tập trung cao độ và động lực lớn để làm cho đúng. Các nhà nghiên cứu yêu cầu các sinh viên làm nhiệm vụ này 2 lần, cách nhau 40 giây “nghỉ ngơi ngắn”.

Những sinh viên ngắm nhìn bức tranh hoa cỏ ở giữa lần thứ nhất và lần thứ hai thì tạo ra ít lỗi hơn so với những sinh viên ngắm nhìn những tòa nhà bê tông. Các nhà nghiên cứu suy đoán rằng lời giải thích có khả năng nhất cho sự khác biệt là cảnh tự nhiên kích thích cả “kích thích dưới vỏ não” (dopamine ham muốn) và “kiểm soát chú ý của vỏ não” (dopamine kiểm soát). Một phóng viên của tờ Washington Post đã nhận xét về nghiên cứu rằng “Những tòa nhà đô thị được bao phủ bởi hoa có và những loại cây xanh khác nhau đã trở nên càng lúc càng phổ biến trên thế giới… [Facebook] gần đây đã xây dựng mái nhà hơn 36.500 mét vuông phủ đầy mảng xanh ở văn phòng của họ ở Menlo Park, California.” Đây là một cách đến từ kiến trúc, sử dụng những thứ thúc đẩy N&L để kích hoạt dopamine, không chỉ tốt cho tâm hồn – mà còn tốt cho lợi nhuận của chính họ.

…NHƯNG ĐỪNG CỐ GẮNG ĐA NHIỆM

Hầu như bất kỳ trải nghiệm nào cũng có thể được cải thiện bằng cách hoàn toàn tập trung sự chú ý vào nó.
- Kelly McGonigal, Giảng viên Quản trị, Học viện kinh doanh Stanford

Bất chấp niềm tin của những con nghiện công nghệ, đa nhiệm – hoặc chú ý vào nhiều thứ cùng một lúc là điều không thể. Khi bạn cố gắng làm nhiều hơn một nhiệm vụ cùng một lúc, như vừa nói chuyện điện thoại vừa đọc email, và đã thay đổi sự chú ý của mình vào nhiều nhiệm vụ khác nhau, và cuối cùng làm ảnh hưởng đến cả hai. Đôi khi bạn ngừng đọc email để nghe xem người kia nói gì; đôi lúc bạn ngừng nghe để tập trung vào email. Người đang nói chuyện với bạn có thể cảm thấy điều này. Rõ ràng bạn không tập trung nói chuyện với anh ta, và bạn đã bỏ qua nhiều chi tiết quan trọng. Thay vì tăng hiệu suất, “đa nhiệm” làm giảm hiệu suất.

Aza Raskin, một chuyên gia trong việc nghiên cứu trải nghiệm người dùng và nhà thiết kế trưởng của trình duyệt web Firefox 4, đã cho một ví dụ. Hãy đánh vần từ này thành tiếng, từng chữ cái một, “Jewelry is shiny” – vừa gõ tên mình. Việc này tốn bao nhiêu thời gian? Giờ hãy đánh vần lớn tiếng, từng kí tự một, “Jewelry is shiny”, sau đó, khi đánh vần xong, thì viết tên của mình. Việc này tốn bao nhiêu thời gian? Rõ ràng là nó chỉ tốn phân nửa thời gian so với khi bạn “đa nhiệm”.

Bạn cũng có thể phạm lỗi nhiều hơn khi bạn đa nhiệm. Sự cắt ngang dù chỉ trong vài giây – khoảng thời gian để bạn mở hộp thư của mình ra xem rồi đóng lại, có thể khiến tạo ra số lỗi gấp đôi khi bạn đang làm một nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung cao độ. Việc này không chỉ do bạn bị phân tâm, mà còn do khi bạn chuyển tới chuyển lui, bạn cần nhiều năng lượng trí óc hơn, và trí óc mệt mỏi hơn khiến bạn khó tập trung hơn. Dù vậy, người ta vẫn cứ đa nhiệm, đặc biệt là những người làm việc với máy tính.

Một nghiên cứu đến từ Đại học California, Irvin, hợp tác với Microsoft và Học viên công nghệ Massachusetts đã theo dõi thói quen làm việc của những người online cả ngày. Lượng thời gian trung bình mà họ dùng để làm một việc trước khi nhảy sang việc khác chỉ là 47 giây. Những người bỏ qua càng ít thời gian để làm việc trước khi nhảy sang việc khác có mức độ căng thẳng cao hơn và làm được ít việc hơn – chỉ vì họ lặp lại thao tác “thay đổi nhiệm vụ” 400 lần thay vì chỉ một lần sau khi hoàn thành từng nhiệm vụ một. Ngoài việc giảm năng suất, mức độ căng thẳng cao cũng dẫn đến sự mệt mỏi và kiệt sức.

CÁI GIÁ PHẢI TRẢ CỦA VIỆC SỐNG Ở THÌ TƯƠNG LAI

Có một cái giá phải trả cho việc sống trong một thế giới tương lai trừu tượng, không thật, một thế giới mang tính dopamine của những điều có thể xảy ra, và cái giá đó là sự hạnh phúc. Các nhà nghiên cứu ở Đại học Havard đã phát hiện ra điều này thông qua việc phát triển một ứng dụng trên điện thoại thông minh để những tình nguyện viên báo cáo theo thời gian thực về những suy nghĩ, cảm xúc và hành động của họ khi họ làm các công việc thường ngày. Mục đích của nghiên cứu này là tìm hiểu thêm về mối quan hệ giữa trí óc lang thang (mind wandering) và hạnh phúc. Hơn 5000 người ở 83 quốc gia đã tình nguyện tham gia vào nghiên cứu này.

Ứng dụng này liên hệ với người tham gia ở những thời điểm ngẫu nhiên để đòi dữ liệu. Nó hỏi tình nguyện viên rằng, “Bạn cảm thấy thế nào ngay lúc này?” “Bạn đang làm gì?” và “Bạn có đang nghĩ về điều gì đó khác chuyện bạn đang làm không?” Người ta đã trả lời “có” cho câu hỏi cuối trong phân nửa tổng số lần, bất kể họ đang làm gì. Tất cả các hoạt động đều tạo ra số lượng tâm trí lang thang ngoại trừ tình dục – thứ có thể khiến người ta tập trung chú ý vào nó. Tuy nhiên, trong các tình huống khác, việc nghĩ về những thứ khác với việc đang làm xảy ra thường xuyên tới nỗi các nhà nghiên cứu kết luận rằng tâm trí lang thang – thứ mà các nhà khoa học gọi là những suy nghĩ không phụ thuộc vào kích thích – chính là trạng thái mặc định của não bộ.

Khi họ nghiên cứu mức độ hạnh phúc, họ phát hiện ra rằng người ta ít hạnh phúc hơn khi tâm trí họ đi lang thang, và một lần nữa, việc này không liên quan tới hoạt động mà họ đang làm. Dù là họ đang ăn, hay đang làm việc, đang xem TV hay đang lên mạng, họ luôn vui vẻ hơn nếu họ tập trung chú ý vào điều mà họ đang làm. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng “trí óc của con người là trí óc lang thang, và trí óc lang thang là một trí óc không hạnh phúc.”

Nhưng nếu bạn không thèm quan tâm đến hạnh phúc thì sao? Nếu bạn quá dopamine đến nỗi thứ duy nhất mà bạn quan tâm là các thành tựu? Nó không quan trọng, vì dù bạn có xuất sắc, sáng tạo tới mức nào, mạch thần kinh dopamine của bạn không thể tạo ra nhiều thành tựu mà không cần đến nguyên liệu thô được cung cấp bởi các giác quan N&L.

Tác phẩm Pietà của Michelangelo, mô tả Mary Đồng Trinh đang nâng niu đứa con trai đã chết của mình, đã truyền đạt một cách mạnh mẽ những ý tưởng trừu tượng về sự đau buồn và sự chấp nhận. Nhưng phải mất một khối đá cẩm thạch để hiện thực hóa ý tưởng của người nghệ sĩ. Vẻ đẹp buồn của Mary là một mô tả lý tưởng hóa sự nữ tính, nhưng Michelangelo không thể tạo ra hình ảnh này nếu ông không dùng chính đôi mắt của mình để nghiên cứu về những phụ nữ có thật và dùng cảm xúc của chính mình để cảm nhận nỗi buồn có thật ở thế giới thực ngay hiện tại.

Bằng cách sống ở hiện tại, chúng ta tiếp nhận thông tin giác quan về thực tế mà chúng ta đang sống, cho phép hệ thống dopamine sử dụng lượng thông tin này để phát kiểm các kế hoạch giúp tối đa hóa phần thưởng. Những ấn tượng mà chúng ta thẩm thấu từ thực tế có khả năng truyền cảm hứng cho hàng loạt ý tưởng mới, nâng cao khả năng của chúng ta để tìm ra giải pháp mới cho những vấn đề mà chúng ta phải đối mặt. Và đó là một điều tuyệt vời. Tạo ra thứ gì đó mới mẻ, thứ gì đó chưa từng tồn tại, chính là – theo đúng định nghĩa của nó – sự ngạc nhiên. Bởi vì nó luôn mới mẻ, nên sự sáng tạo chính là khoái cảm dopamine bền vững nhất.

KHUẤY TRỘN NÓ LÊN

Sự sáng tạo là một cách xuất sắc để pha trộn dopamine và N&L. Chúng ta đã bài về một loại sáng tạo cụ thể ở chương 4, sự sáng tạo được tạo thành bằng cách phá bỏ các mô hình thông thường của thực tế. Đó là sự sáng tạo phi thường trong đó tác giả được thúc đẩy để theo đuổi công việc của mình bằng cách loại trừ tất cả những khía cạnh khác của đời sống, bao gồm gia đình và bạn bè. Cô đơn và bị ám ảnh, những người với những ý tưởng táo bạo thường không thỏa mãn. Dopamine chiếm ưu thế, còn N&L thì khô héo. Nhưng cũng có nhiều dạng sáng tạo thông thường mà bất kỳ ai cũng có thể theo đuổi, những hành động sáng tạo giúp tạo ra sự cân bằng, hơn là sự thống lĩnh của dopamine.

Làm gỗ, đan len, vẽ, trang trí, hay may vá đều là những hoạt động xưa cũ mà thế giới hiện đại của chúng ta không chú ý đến – chính là câu trả lời. Những hoạt động này không cần đến các ứng dụng trong điện thoại thông minh hay internet tốc độ cao. Chúng đòi hỏi não và tay phải hoạt động cùng nhau để tạo ra những thứ mới mẻ. Trí tưởng tượng của chúng ta tạo ra dự án. Chúng ta phát triển ra kế hoạch và thực hiện nó. Và sau đó đôi tay của chúng ta biến chúng thành hiện thực.

Một giám đốc điều hành kinh doanh làm việc trong lĩnh vực dịch vụ tài chính đã dành cả ngày để nghiền ngẫm về các quyền chọn cổ phiếu, tài sản phái sinh, tỷ giá hối đoái và những con quái vật tưởng tượng khác. Anh ta giàu có và thảm hại. Sự thảm hại của anh đã dẫn dắt anh tới gặp chuyên gia tư vấn sức khỏe, và vài tháng sau anh tái khám phá ra đam mê của mình dành cho việc vẽ vời, một sở thích mà anh ta đã bỏ quên hàng thập kỷ trước. “Tôi vô cùng mong đợi được trở về nhà sau thời gian làm việc”, anh nói với bác sĩ, “Tối hôm qua tôi đã vẽ suốt 4 tiếng đồng hồ, và tôi không nhận ra thời gian đã trôi qua nhanh như vậy.”

Không phải ai cũng có thời gian hoặc khả năng để học cách vẽ, nhưng điều đó không có nghĩa là việc tạo ra vẻ đẹp nằm ngoài tầm với. Sách tô màu cho người lớn đã làm một số người hoang mang và khiến một số khác rất hài lòng. Ban đầu, sách tô màu cho người lớn nghe có vẻ ngu ngốc; tại sao người lớn lại cần những cuốn sách tô màu chứ? Nhưng chúng có khả năng giải tỏa căng thẳng thông qua việc cung cấp một lối thoát cho thế giới dopamine mất cân bằng. Những cuốn sách tô màu cho người lớn có các mẫu hình học trừu tượng, đẹp mắt — trừu tượng liên quan đến dopamine kết hợp với trải nghiệm giác quan.

Trẻ em cũng cần phải sử dụng đôi tay của chúng. Năm 2015, tạp chí Time đã xuất bản một bài báo có tựa là “Tại sao Các trường học cần phải xây dựng lại những lớp học Thủ công”. Làm việc với các mũi khoan và lưỡi cưa, vây quanh là mùi hương của bụi cưa, là một sự nghỉ ngơi đáng được hoan nghênh nhằm thoát khỏi các lớp học nghiên về trí tuệ một cách khắc nghiệt. Mài nhẵn cho một miếng gỗ đến khi nó “mềm mịn như mông em bé” – như cách nói của một giáo viên lớp học thủ công đã nói – là một loại niềm vui mà hiện nay có rất ít người được trải nghiệm. Và khi nhìn thấy những căn nhà cho chim (birdhouse) thành hình sau quá trình làm việc chăm chút – người ta sẽ cảm nhận được một điều kỳ diệu nho nhỏ. Neo đậu trên đó là một ốc đảo yên bình, nơi tâm trí có thể nói rằng, tôi đã tạo ra nó.

Có nhiều người lớn lên trong những ngôi nhà mà cha của họ có một phân xưởng nhỏ trong gara. Giờ thì điều này ít phổ biến hơn, nhưng sửa chữa đồ đạc tạo ra một niềm vui rất độc đáo. Mỗi một dự án (project) là một vấn đề cần phải được giải quyết – một hoạt động liên quan đến dopamine – và giải pháp cho vấn đề được biến thành hiện thực. Đôi khi giải quyết các vấn đề liên quan đến việc sửa chữa đòi hỏi trí sáng tạo bởi vì những công cụ và nguyên liệu cần thiết không phải luôn có sẵn. Ví dụ, phát hiện ra rằng một cái bấm móng tay có thể dùng thay cho kềm cắt dây điện. Sửa chữa đồ đạc kích thích hiệu quả tự thân và làm tăng cảm giác kiểm soát của một người: N&L đã mang lại sự thỏa mãn mang tính dopamine.

Nấu ăn, làm vườn, và chơi thể thao là ba sống trong số những hoạt động kết hợp kích thích trí tuệ với hoạt động thể chất theo một cách sẽ làm chúng ta thỏa mãn và cho chúng ta cảm giác trọn vẹn. Chúng ta có thể theo đuổi những hoạt động này suốt đời mà không cảm thấy cũ kỹ. Bạn có thể hưng phấn dopamine với một các đồng hồ Thụy Sĩ trong vài tuần, nhưng sau vài tuần đó, nó chỉ còn là một cái đồng hồ mà thôi. Được thăng chức thành giám đốc khu vực cũng khiến cho việc đi làm trở nên thú vị hơn ở thời gian đầu, nhưng cuối cùng thì nó cũng trở thành một công việc cũ kỹ. Sáng tạo thì khác, bởi vì nó khuấy trộn cả N&L và dopamine. Nó giống như trộn carbon và sắt để tạo thành thép vậy. Thành quả từ đó sẽ mạnh mẽ hơn và bền chắc hơn. Đó là điều sẽ xảy ra với khoái cảm dopamine khi bạn thêm và hoạt động thể chất N&L.

Nhưng hầu hết mọi người đều chẳng buồn tham gia vào các hành động sáng tạo, như vẽ, chơi nhạc, hay xây dựng các máy bay mô hình. Những hoạt động này không mang lại cho họ kết quả thực tế nào. Những hoạt động này khó làm, ít nhất là ở giai đoạn đầu, và chúng chẳng mang lại tiền bạc hay danh tiếng nào cho chúng ta, chúng cũng không đảm bảo cho chúng ta một tương lai tốt đẹp hơn. Nhưng chúng cho thể khiến ta hạnh phúc.

NĂNG LỰC TỪ ĐÔI TAY CỦA BẠN

Trong năm 2015, TINYpulse một công ty tư vấn chuyên giúp các quản lý doanh nghiệp tăng sự gắn kết của nhân viên với doanh nghiệp, đã khảo sát hơn 30,000 nhân viên làm việc trong hơn 500 công ty. Họ hỏi các nhân viên về quản lý của họ, về đồng nghiệp của họ và sự thăng tiến nghề nghiệp của họ. Nhưng thứ mà họ thực sự khảo sát là sự hạnh phúc.

TINYpulse nhấn mạnh rằng chưa có ai từng khảo sát giống như vầy. Các cố vấn quản lý nói chung là không đặt nặng vấn đề hạnh phúc. Nhưng TINYpulse tin rằng hạnh phúc là vô cùng quan trọng đối với sự thành công của một công ty, vì vậy họ đã xem xét hạnh phúc trong một loạt các ngành, bao gồm các lĩnh vực hào nhoáng như công nghệ, tài chính và công nghệ sinh học. Không có ngành nào đạt top trong sự hạnh phúc này. Những nhân viên hạnh phúc nhất là các công nhân xây dựng.

Các công nhân xây dựng biến những kế hoạch trừu tượng thành những thứ có thật. Họ dùng cả trí óc và đôi tay của mình. Họ cũng tận hưởng tình bạn có mức độ thân thiết cao. Khi TINYpulse hỏi các lý do khiến công nhân xây dựng cảm thấy hạnh phúc, hầu hết họ đều trả lời rằng “Tôi được làm việc với những người tuyệt vời.” Một quản lý xây dựng nói, “Một điều có thể gắn kết mọi người vào cuối ngày làm việc là thư giãn chút đỉnh với một ít bia và nói chuyện với nhau về mọi điều – cả điều tốt lẫn điều xấu.” Các mối quan hệ hợp tác trong bối cảnh làm việc đóng một vai trò quan trọng: công việc và tình bạn, dopamine và N&L.

Lý do quan trọng thứ nhì cho hạnh phúc của những công nhân xây dựng này là, “Tôi cảm thấy rất hứng khởi với công việc và các dự án của mình.” – một người có tính cách dopamine nói. Các tác giả của nghiên cứu này cũng lưu ý rằng ngành xây dựng đã phát triển một cách mạnh mẽ trong năm qua, và sự phát triển này được phản ánh trong mức lương cao hơn - một đóng góp mang tính dopamine khác. Cần phải có cả dopamine lẫn N&L để có được hạnh phúc, đây cũng chính là trạng thái tồn tại mà triết gia Aristotle đã gọi là mục tiêu của tất cả những mục tiêu khác.

 

Mạch thần kinh dopamine là thứ khiến chúng ta là con người. Chúng là thứ đã cho giống loài của chúng ta sức mạnh đặc biệt. Chúng ta suy nghĩ. Chúng ta lên kế hoạch. Chúng ta tưởng tượng. Chúng ta nâng cấp suy nghĩ của mình để suy ngẫm về những khái niệm trừu tượng như sự thật, công bằng và vẻ đẹp. Trong những mạch thần kinh này chúng ta đã vượt qua mọi chướng ngại của thời gian và không gian. Chúng ta phát triển mạnh mẽ trong những môi trường khắc nghiệt nhất – thậm chí là môi trường ngoài Trái Đất – nhờ vào khả năng chinh phục thế giới xung quanh. Nhưng cũng chính những mạch thần kinh này sẽ dẫn chúng ta vào con đường tối tăm hơn, con đường của sự nghiện ngập, phản bội, và sự thảm hại. Nếu chúng ta hướng tới sự vĩ đại, chúng ta sẽ có thể phải chấp nhận sự thật rằng thảm hại sẽ là một phần trong sự vĩ đại đó. Mũi kim đến từ sự không thỏa mãn sẽ giữ cho chúng ta làm việc mãi trong khi những người khác tận hưởng thời gian bên gia đình và bạn bè.

Nhưng với những người thích một cuộc sống đủ đầy và hạnh phúc, chúng ta có nhiệm vụ khác để hoàn thành: nhiệm vụ đi tìm sự hòa hợp. Chúng ta phải vượt qua cám dỗ đến từ kích thích dopamine bất tận và quay lưng với sự đói khát không bao giờ ngừng lại cho ham muốn nhiều hơn nữa. Nếu chúng thanh có thể kết hợp dopamine và N&L, chúng ta sẽ đạt được sự hòa hợp này. Lúc nào cũng sống với dopamine không phải là con đường dẫn tới tương lai tốt đẹp nhất. Chính sự kết hợp của những cảm giác về hiện tại và những suy nghĩ trừu tượng mới là thứ sẽ khai thông toàn bộ tiềm năng của bộ não. Khi được hoạt động ở đỉnh cao nhất, nó không những có thể tạo ra niềm hạnh phúc và sự thỏa mãn, không những tạo ra sự giàu có và kiến thức, mà nó còn tạo ra một hỗn hợp phong phú những trải nghiệm giác quan và sự hiểu biết sâu rộng, một hỗn hợp có thể giúp chúng ta bước trên con đường trở thành một con người cân bằng hơn.