GIẾT TỪ XA THÌ DỄ HƠN
Trong tiểu thuyết khoa học kinh điển Dune của tác giả Frank Herbert, người anh hùng phải chứng minh rằng anh ta là con người bằng cách đè nén bản năng động vật của mình trong các hành động tức thời. Tay của anh đặt trong các máy quỷ quyệt, một cái hộp màu đen tạo ra những cơn đau đớn không thể tưởng tượng nổi. Nếu anh kéo tay ra khỏi cái hộp, một người đàn bà già giám sát cuộc kiểm tra này sẽ đâm thủng cổ anh với một cái kim độc, và anh sẽ chết ngay lập tức. Bà ta nói với anh, “Anh đã từng nghe nói về những con thú gặm bỏ một chân của chính nó để thoát ra khỏi cái bẫy chưa? Đó là trò của thú vật. Một con người thì sẽ ở lại trong cái bẫy, cố gắng chịu đau đớn, giả chết để giết người đặt bẫy và xóa bỏ mối đe dọa cho đồng loại của mình.”
Nhiều người giỏi đè nén cảm xúc hơn người khác. Thực ra, họ bẩm sinh đã như thế, một phần là bởi vì số lượng và bản chất của thụ thể dopamine của họ, các phân tử trong não phản ứng khi dopamine được tiết ra. Đó là khác biệt về gien. Các nhà nghiên cứu đã đo lường mật độ thụ thể dopamine (số lượng của chúng, và chúng ở gần nhau như thế nào) trong não của nhiều người, và so sánh các kết quả đo lường này với “sự tách rời cảm xúc” của họ.
Bài kiểm tra tách rời cảm xúc đo lường các tính cách như xu hướng tránh việc chia sẽ thông tin cá nhân hay là tránh liên quan đến người khác. Các nhà khoa học đã tìm thấy một mối quan hệ trực tiếp giữa mật độ thu thể và sự gắn kết cá nhân. Mật độ càng cao thì sự tách rời cảm xúc càng mạnh. Trong các nghiên cứu riêng lẻ, những người có điểm kiểm tra tách rới cảm xúc cao nhất mô tả bản thân họ là “lạnh lùng, xa cách và thù hằn trong các mối quan hệ.” Ngược lại, những người có điểm thấp trong bài kiểm tra này mô tả bản thân là “chăm sóc người khác quá mức và dễ bị lợi dụng”.
Hầu hết mọi người đều có tính cách rơi vào khoảng giữa mức cao nhất và thấp nhất trên thang điểm. Chúng ta không xa cách mà cũng không gần gũi quá mức. Chúng ta hành xử tùy hoàn cảnh. Nếu chúng ta gắn kết với phụ cận (peripersonal) – gần kế bên chúng ta, có thể chạm một cách trực tiếp, tập trung vào những khoảnh khắc hiện tại – mạch thần kinh N&L được kích hoạt, và sự ấm áp, các khía cạnh cảm xúc trong tính cách của chúng ta được bộc lộ ra. Khi chúng ta gắn kết với ngoại vi (extrapersonal) - ở khoảng cách xa, những suy nghĩ phổ quát, tập trung và tương lai – thì phần lý trí, phi cảm xúc trong tính cách chúng ta sẽ được nhìn thấy nhiều hơn cả. Hai cách suy nghĩ cách nhau này được mô tả trong câu chuyện khó xử đạo đức có tên là “bài toán xe đẩy”:
Một đoàn tàu đang chạy nhanh trên đường ray về phía một nhóm năm người công nhân. Nếu bạn không làm gì cả, họ sẽ chết hết. Tuy nhiên, bạn có thể dừng đoàn toàn bằng cách đẩy một người đang đứng bên lề vào đoàn tàu. Cái chết của người này sẽ khiến đoàn tàu chậm lại đủ để cứu năm người công nhân. Liệu bạn sẽ làm vậy chứ?
Trong tình huống này, hầu như tất cả mọi người đều không thể đẩy người đang đứng trên lề đường kia xuống đường ray – họ không thể tự tay giết người dù với mục đích cứu mạng năm người khác. Với hầu hết mọi người, các chất dẫn truyền thần kinh N&L chịu trách nhiệm cho cảm giác đồng cảm với người khác và chúng lấn át ngăn cản dopamine thực hiện các phép tính đầy lý trí. Phản ứng N&L cũng rất mạnh trong tình huống này vì chúng ta ở rất gần hiện trường, ngay trong khu vực phụ cận. Chúng ta có thể thực sự đặt tay lên nạn chân và giết chết họ. Điều này là bất khả thi với hầu hết mọi người – trừ những người thực sự lạnh lùng.
Nhưng vì N&L ảnh hưởng mạnh mẽ nhất trong không gian phụ cận – địa phận của những cảm giác mà năm giác quan mang lại cho chúng ta ngay tức thì – điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta lùi lại, từng bước một, giảm dần sự ảnh hưởng của N&L lên các quyết định của chúng ta? Liệu ý chí của chúng ta – khả năng mà chúng ta sẽ đổi một mạng người lấy năm mạng người khác – có tăng lên không nếu chúng ta đứng xa người nạn nhân hơn, khi chúng ta rời khỏi không gian phụ cận N&L đến với không gian ngoại vi dopamine?
Hãy bắt đầu xóa bỏ các cảm giác N&L của sự tiếp xúc thể xác. Hãy tưởng tượng rằng bạn đứng ở rất xa và nhìn cảnh tượng này. Có một cái nút mà bạn có thể nhấn vào để chuyển hướng đoàn tàu khỏi đường ray có năm người sang đường ray chỉ có một người. Nếu bạn không làm gì cả, thì năm người sẽ chết. Liệu bạn có nhấn nút không?
Đứng xa hơn nữa. Hãy tưởng tượng rằng bạn đang ngồi ở một cái bàn làm việc ở một thành phố khác phía bên kia đất nước. Điện thoại reo và một công nhân đường ray xe lửa hoảng loạn kể với bạn về tình huống này. Từ bàn làm việc của mình bạn có thể kiểm soát đường chạy của xe lừa. Bạn có thể kích hoạt cái nút và chuyển hướng xe lửa sang đường ray chỉ có duy nhất một người, hoặc bạn có thể không làm gì cả và để yên cho chiếc xe lửa tông trúng năm người. Liệu bạn có nhấn nút không?
Cuối cùng, hãy khiến tình huống trở nên trừu tượng hết mức có thể: ép hết lượng N&L ra ngoài và chỉ để lại dopamine thôi. Hãy tưởng tượng rằng bạn là một người kỹ sư thiết kế hệ thống vận chuyển, thiết kế các chức năng an toàn cho đường ray xe lửa. Các camera sẽ được cài đặt dọc đường ray để cung cấp thông tin về những người đang đứng trên đường ray này. Bạn có thể viết chương trình để lập trình nút bấm. Chương trình sẽ dùng thông tin từ camera để chọn con đường khiến ít người chết nhất. Liệu bạn có viết ra một chương trình mà trong tương lai nó sẽ cứu năm người bằng cách giết một người không?
Các tình huống thay đổi, nhưng kết quả thì vẫn y như cũ: một người hy sinh để năm người được sống, hoặc năm mạng sống sẽ phải đánh đổi để tránh việc trực tiếp giết chết một người. Rất ít người có để đặt tay lên phía sau lưng một ai đó và xô anh ta xuống đường ray. Nhưng rất ít người phải chần chừ cân nhắc khi quyết định họ sẽ viết một chương trình điều khiển nút bấm đường ray để giảm thiểu thiệt hại về mạng sống con người. Cứ như thể chúng ta có hai bộ não khác nhau để đánh giá tình huống vậy. Một bộ não thì lý trí, quyết định dựa trên tính hợp lý. Bộ kia thì thấu cảm, không thể giết người, bất kể hậu quả lớn như thế nào. Một bộ thì tìm cách làm chủ tình huống bằng cách áp đặt kiểm soát để tối đa hóa lượng mạng sống được cứu; và bộ kia thì không. Việc lựa chọn kết quả nào một phần phụ thuộc vào hoạt động bên trong mạch thần kinh dopamine.
NHỮNG QUYẾT ĐỊNH KHÓ KHĂN TRONG THẾ GIỚI THỰC
Bài toán này không chỉ là lý thuyết; các nhà phát triển xe tự động đã phải đối mặt với nó. Trong một vụ đụng xe chết người, thì chiếc xe tự động sẽ được lập trình để làm gì? Nó có nên bẻ lái về hướng giúp bảo vệ chủ nhân của nó, hay nó nên bẻ lái về hướng khiến chủ nhân của nó chết nhưng giảm thiểu số người chết ở xe bên kia? Tip cho người mua xe: khi bạn muốn mua xe tự động, hãy hỏi người môi giới xe rằng chiếc xe này được lập trình như thế nào.
Một ví dụ khác cho bài toán này được mô tả trong bộ phim 2016 có tên là Eye in the Sky. Những tên khủng bố ở Kenya đã chuẩn bị hai tên đánh bom cảm tử để giết khoảng hai trăm người. Có rất ít thời gian để ngăn chặn chúng. Ở phía bên kia thế giới, phi công điều khiển máy bay không người lái từ xa đang chuẩn bị phóng tên lửa để giết chết những tên khủng bố này. Ngay trước khi anh ta nhấn nút, một cô bé bày một cái bàn để bán bánh mì ngay trước nhà của những tên khủng bố. Nếu người phi công này không làm gì cả, thì hàng trăm người sẽ chết. Nhưng để cứu mạng hàng trăm người, anh ta phải giết luôn cô bé. Bộ phim này đã ghi nhận cuộc tranh cãi mạnh mẽ về việc nên lựa chọn như thế nào trong tình huống thực tế của “bài toán xe đẩy”.
Đôi khi chúng ta hành động theo một cách: lạnh lùng, tính toán cẩn thận, tìm cách làm chủ môi trường xung quanh để đạt được thắng lợi trong tương lai. Đôi khi chúng ta hành động theo cách khách: ấm áp, thông cảm với người khác, chia sẻ những gì chúng ta có để có được loại niềm vui hiện tại là làm người khác vui vẻ. Các mạch thần kinh của dopamine kiểm soát và các mạch thần kinh N&L hoạt động trái nghiệm với nhau, tạo nên sự cân bằng cho phép chúng ta nhân đạo với người khác, và đảm bảo cho sự sống còn của chúng ta. Vì cân bằng là vô cùng quan trọng, nên não bộ thường lên dây cót cho nhiều mạch thần kinh trái ngược nhau. Nó làm việc hiệu quả đến mức thi thoảng thậm chí sự trái ngược này được cài đặt vào cùng một hệ thống chất dẫn truyền thần kinh. Hệ thống dopamine hoạt động theo cách này, vậy thì đều gì xảy ra khi dopamine chống lại dopamine?
THỬ THÁCH BÁNH NGỌT HAY CỦ CẢI?
Chất dẫn truyền thần kinh dopamine là nguồn gốc của ham muốn (trên mạch thần kinh ham muốn) và sự bền bỉ (trên mạch thần kinh kiểm soát); cảm xúc mạnh mẽ dẫn đường và sức mạnh ý chí sẽ dẫn chúng ta đến đó. Thông thường hai hệ thống này hoạt động cùng nhau, nhưng khi ham muốn dẫn tới những thứ sẽ gây hại cho chúng ta trong tương lai – miếng bánh kem thứ ba, ngoại tình, hay liều tiêm heroin – sức mạnh ý chí mang tính dopamine sẽ xuất hiện, và đánh nhau với người đồng nghiệp của chính nó.
Sức mạnh ý chí không phải là công cụ duy nhất mà dopamine có trong kho vũ khí của nó khi nó đánh nahu với ham muốn. Nó có thể sử dụng kế hoạch, chiến lược, và những khái niệm phổ quát – như là khả năng tưởng tượng đến các kết quả lâu dài của những lựa chọn khác. Nhưng khi chúng ta cần phải chống lại những ham muốn gây hại, sức mạnh ý chí là công cụ mà chúng ta cầm tới đầu tiên. Sức mạnh ý chí có thể giúp một người nghiện rượu nói không với rượu một lần, nhưng nó có thể không hiệu quả trong nhiều tháng hay nhiều năm. Sức mạnh ý chí là một loại cơ bắp. Sử dụng nhiều quá khiến nó mệt mỏi, và sau một thời gian khá ngắn, nó từ bỏ. MỘt trong những thí nghiệm hay nhất để mô tả giới hạn của ý chí là nghiên cứu bánh ngọt hay củ cải. Nghiên cứu này thực hiện dựa trên sự lừa dối. Những tình nguyện viên được cho biết rằng họ đăng ký tham gia vào một nghiên cứu đồ ăn ngon. Một nhà khoa học đã mô tả nó như thế này:
Phòng thí nghiệm được thiết kế thật cẩn thận trước khi những người tham gia vào thí nghiệm thức ăn đến. Những chiếc bánh ngọt sô cô la được nướng trong những cái lò nhỏ, và, kết quả là, phòng thí nghiệm ngập tràn mùi bánh nướng thơm phức. Hai loại thức ăn được đưa ra trước mặt người tham gia thí nghiệm. Một cái là món bánh ngọt sô cô la kèm theo những viên kẹo sô cô la. Cái khác là một tô củ cải trắng và đỏ.
Khi những người tham gia tới nơi, họ đang đói. Người ta yêu cầu họ bỏ bữa trước khi tới phòng thí nghiệm. Hình ảnh và mùi hương của bánh ngọt sô cô la mới nướng trở nên vô cùng cám dỗ trong tình huống này. Khi người tham gia mở cửa bước vào phòng thí nghiệm, ngay khi bánh ngọt sô cô la mới nướng xong, nhà thí nghiệm sẽ yêu họ học nếm thừ hai hay ba miếng bánh ngọt, hay hai hay ba miếng củ cải tùy theo nhiệm vụ mà họ được giao phó. Trước khi người tham gia bắt đầu ăn, nhà khoa học bước ra khỏi phòng, nhắc nhở người tham gia rằng người đó chỉ được ăn món mà mình được chỉ định.
Không có người nào được chỉ định phải ăn củ cải phá luật và ăn bánh ngọt, nhưng họ bị cám dỗ. Những nhà nghiên cứu trốn trong màn và nhìn họ. “Một số người [nhìn] chăm chăm vào dĩa sô cô la và một số ít người nhón một miếng bánh ngọt lên để ngửi.”
Khoảng năm phút sau, nhà khoa học quay lại, và nói với người tham gia rằng bước tiếp theo trong nghiên cứu hoàn toàn không liên quan: nó là một bài kiểm tra kỹ năng giải toán. Điều mà người tham gia không biết đó là đây là một bài toán không thể giải. Câu hỏi là, những người tham gia sẽ cố gắng giải bài toán bất khả thi này trong bao lâu?
Những người tham gia được cho phép ăn bánh ngọt cố gắng giải bài này trong vòng 19 phút. Những người chỉ được cho ăn củ cải, những người đã phải kiểm soát bản thân mạnh mẽ chống lại ham muốn với bánh ngọt của nó, chỉ cố gắng làm bài trong vòng 8 phút – ít hơn phân nửa thời gia – trước khi hoàn toàn bỏ cuộc. Các nhà thí nghiệm kết luận rằng, “Chống lại cám dỗ dường như đã tạo ra một cái giá phải trả về mặt tâm lý, nghĩa là, những người tham gia sau đó đã dễ dàng từ bỏ hơn khi đối mặt với sự bực mình.” Nếu bạn đang ăn kiêng, thì bạn càng chống lại cám dỗ bao nhiêu lần, bạn sẽ càng dễ thất bại hơn ở lần sau. Sức mạnh ý chí là một nguồn lực có giới hạn.
MÁY TẬP THỂ DỤC CHO SỨC MẠNH Ý CHÍ
Nếu sức mạnh ý chí giống như một loại cơ bắp, thì liệu chúng ta có thể khiến chúng mạnh mẽ hơn bằng việc tập thể dục không? Có, nhưng chúng ta cần vài “thiết bị tập thể thao” công nghệ cao, loại thiết bị mà những nhà khoa học ở Trung tâm Khoa học Thần kinh Nhận thức tại Đại học Duke đã dùng để xem liệu họ có thể nâng cấp phần não bộ mà người ta dụng cho sức mạnh ý chí không.
Đầu tiên, họ làm ra những thứ dễ dàng. Các nhà nghiên cứu trả tiền cho người tham gia nếu họ thành công hoàn thành nhiệm vụ được giao. Được thưởng ngay lập tức là một động lực lớn. Sử dụng máy quét não, các nhà nghiên cứu có thể nhìn thấy sự kích hoạt của vùng não VT (ventral tegmental area), nơi xuất phát của mạch thần kinh ham muốn và kiểm soát. Tiếp theo họ yêu cầu người tham gia tìm cách để tự thúc đẩy bản thân mình. Họ đề xuất một số chiến lược, như tự nói với chính mình rằng “mình có thể làm được!” Họ khuyến khích người tham gia sáng tạo và dùng bất kỳ cách nào khiến bản thân cảm thấy có động lực. Một số người hình dung ra những huấn luyện viên đang khuyến khích họ. Số khác tưởng tượng ra các tình huống mà những nỗ lực của họ được tưởng thưởng. Sau một thời gian, họ quét não, và các nhà khoa học nhìn thấy điều đang xảy ra trong khu vực động lực trong não bộ của họ. Các nhà khoa học rất ngạc nhiên trước thứ mà họ thấy: chẳng có gì cả. Tiền thưởng hiệu quả, còn khi người tham gia cố gắng tự động viên thì họ hoàn toàn thất bại.
Tiếp theo, các nhà khoa học giúp đỡ họ một chút dưới dạng phản hồi sinh học, là người tham gia sẽ được cung cấp thông tin về hoạt động của cơ thể và não bộ của họ. Thông tin này giúp họ tìm ra những cách hiệu quả để kiểm soát những thứ mà thông thường họ không có ý thức về chúng. Dạng phản hồi sinh học nổi tiếng nhất là để thư giãn. Một thiết bị đo lường mồ hôi tí hon được gắn vào đầu ngón tay của họ. Càng ít đổ mồ hôi, thì càng thư giãn. Tín hiệu được biểu thị dưới dạng âm báo, và người sử dụng cố gắng kiểm soát âm báo này theo hướng càng thư giãn càng tốt. Việc này hiệu quả.
Trong thí nghiệm về động lực, những người tham gia nhìn thấy một nhiệt kế với hai đường thẳng. Một đường cho thấy mức độ hoạt động ở khu vực tạo ra động lực, và đường kia cho thấy mục tiêu cao hơn mà họ cần đạt tới. Bây giờ thì họ có thể biết được chiến lược nào hiệu quả, chiến lược nào không. Sau một thời gian, họ đã xây dựng được một tập hợp những viễn cảnh tưởng tượng có thể tăng cường động lực cho các hoạt động. Những chiến lược này vẫn còn hiệu quả ngay cả khi người ta đem cái nhiệt kế đi chỗ khác. Tăng cường sức mạnh của ý chí là một việc khả thi, nhưng chúng ta cần phải có những công nghệ cao cho phép những người tham gia thí nghiệm nhìn sâu vào trong não bộ của họ.
DOPAMINE ĐỐI ĐẦU VỚI DOPAMINE
Ngay cả khi chúng ta có thể tăng cường sức mạnh ý chí, thì đó cũng không phải là giải pháp về lâu dài. Vậy giải pháp là gì? Câu hỏi này rất được quan tâm bởi nhiều bác sĩ đang giúp đỡ những người nghiện vượt qua chứng nghiện của họ. Bạn không thể đánh bại ma túy chỉ bằng sức mạnh ý chí. Cần phải có nhiều hơn thế. Có nhiều loại thuốc có thể giúp cắt cơn nghiện, nhưng nếu chỉ dùng riêng chúng thì không hiệu quả. Chúng ta phải kết hợp cả thuốc và các liệu pháp tâm lý.
Mục tiêu của việc trị liệu tâm lý cho chứng nghiện ngập là kích thích một phần não bộ để nó đấu tranh với một phần khác. Khi nghiện ma túy, phần não bộ của mạch thần kinh dopamine ham muốn trở nên ác tính, nó kích thích con nghiện dùng thuốc một cách không kềm chế được, không kiểm soát được. Phải có một lực lượng tương quan có thể chống lại nó. Chúng ta đều biết rằng sức mạnh ý chí không làm được điều đó. Vậy thì chúng ta có thể kêu gọi những nguồn lực nào khác có thể chiến thắng cuộc chiến này?
Câu hỏi này đã được nghiên cứu rất nhiều, và những kiến thức có được đã được đóng khung thành các phương pháp trị liệu tâm lý khác nhau. Một trong những nghiên cứu tốt nhất là liệu pháp tăng cường động lực, liệu pháp hành vi có ý thức, và liệu pháp hỗ trợ mười hai bước. Mỗi một liệu pháp đều có cách tiếp cận với các nguồn lực khác nhau trong não bộ để đối đầu với các xung động phá hoại đến từ mạch thần kinh dopamine ham muốn đang hoạt động lỗi.
LIỆU PHÁP TĂNG CƯỜNG ĐỘNG LỰC:
DOPAMINE HAM MUỐN ĐỐI ĐẦU DOPAMINE HAM MUỐN
Các con nghiện thèm muốn ma túy. Họ sử dụng ma túy dù ma túy phá hủy đời họ, và phần lớn con nghiện đều ý thức được điều này. Họ không hoàn toàn bị loại hóa chất này đánh lừa. Họ gặp mâu thuẫn trong tư tưởng: một phần nào đó trong họ chẳng muốn gì ngoại trừ ma túy, nhưng họ cũng có những ham muốn khác yếu hơn. Chúng ta có thể tăng cường sức mạnh cho những ham muốn này. Ham muốn khác này có thể là: trở thành một người vợ/chồng tốt hơn, một người cha/mẹ tốt hơn, hay làm việc tốt hơn. Những con nghiện có thể nhìn thấy tài khoản ngân hàng của họ ngày càng ít đi, và mơ ước về sự thanh thản trong trí óc khi được đảm bảo về mặt tài chính. Hoặc họ có thể thức dậy mỗi ngày với cảm giác kiệt quệ, và ao ước rằng họ có thể quay ngược thời gian về lúc còn khỏe mạnh.
Những ham muốn này không thể kích thích dopamine nhiều như ma túy, nhưng ham muốn không chỉ cho chúng ta động lực để hành độn; nó còn cho chúng ta sự kiên nhẫn để chịu đựng. Trong liệu pháp tăng cường động lực (MET – motivational enhancement therapy), các bệnh nhận phải chịu đựng cảm giác thù hằn và kiệt quệ, sự trừng phạt của dopamine khi bị thiếu hụt, bởi vì họ biết rằng việc này sẽ dẫn đến kết quả tốt hơn. Mục tiêu của liệu pháp này là đốt lên một ngọn lửa ham muốn cho một tương lai tốt đẹp hơn.
Các nhà trị liệu theo phương pháp MET xây dựng nên những động lực này bằng cách khuyến khích bệnh nhân của mình nói về những ham muốn tốt đẹp của họ. Ngạn ngữ có câu: “Chúng ta không tin những gì chúng ta nghe được, chúng ta chỉ tin những gì chính mình nói ra.” Ví dụ, nếu bạn giảng cho người ta một bài về tầm quan trọng của sự thành thật, sau đó cho người ta chơi một trò mà việc gian lận sẽ được tưởng thưởng, thì bài giảng của bạn khá vô dụng. Mặt khác, nếu bạn yêu cầu người ta giảng cho bạn về tầm quan trọng của sự thành thật, thì họ sẽ ít gian lận hơn khi chơi trò chơi này.
MET ít có tính thao túng. Khi người bệnh nhân kể về những điều mà nhà trị liệu thích, được gọi là tuyên bố ủng hộ sự thay đổi, như, “đôi khi tôi gặp vấn đề với việc đi làm đúng giờ sau khi nhậu nhẹt say xỉn”, nhà trị liệu sẽ phản hồi với những câu động viên tích cực, hoặc yêu cầu người đó “hãy nói cho tôi nghe thêm về điều này”. Mặt khác, nếu người bệnh nhân nói về những tuyên bố chống lại sự thay đổi, như, “tôi đã làm việc vất vả cả ngày, buổi tối tôi xứng đáng được thư giãn với vài ly martini”, nhà trị liệu sẽ không tranh cãi, vì việc này sẽ tạo ra nhiều câu tuyên bố chống lại sự thay đổi hơn nữa và dẫn tới việc tranh cãi tới lui. Thay vào đó, nhà trị liệu sẽ đổi chủ đề. Các bệnh nhân thường không nhận ra điều này, do đó kỹ thuật này lẻn tránh khỏi sự phòng vệ ý thức của họ, và họ dành phần lớn thời gian trị liệu để nói về những tuyên bố ủng hộ sự thay đổi.
LIỆU PHÁP NHẬN THỨC HÀNH VI:
DOPAMINE KIỂM SOÁT ĐỐI ĐẦU VỚI DOPAMINE HAM MUỐN
Thông minh thì tốt hơn khỏe mạnh. Thay vì tấn công trực diện cơn nghiện bằng sức mạnh ý chí, liệu pháp nhận thức hành vi (cognitive behavioral therapy – CBT) sử dụng khả năng lên kế hoạch của dopamine kiểm soát để đánh bại năng lượng thô của dopamine ham muốn. Các con nghiện khi đấu tranh để cai nghiện thường bị đánh bại khi họ không thể chống lại cơn thèm muốn. Các nhà trị liệu theo liệu pháp CBT hướng dẫn các bệnh nhân rằng sự thèm muốn này bị kích thích bởi những tín hiệu: thuốc phiện, cồn, và những thứ gợi nhớ đến thuốc phiện và cồn (bao gồm con người, nơi chốn, và nhiều thứ). Các tín hiệu này có thể khiến người nghiện nhớ đến chất gây nghiện một cách đột ngột và không ngờ tới này tạo ra một phần thưởng cho dự đoán lỗi, như trong trường hợp con nghiện trỗi dậy ham muốn heroin mãnh liệt khi nhìn thấy chai thuốc tẩy rửa. Dopamine ham muốn khuấy đảo họ, kích động họ sử dụng chất gây nghiện, và đe dọa rằng nó sẽ tắt ngóm hoàn toàn nếu như nó không có được thứ nó muốn.
Người nghiện rượu khi dùng liệu pháp CBT hiểu được cách để tự trang bị cho mình vũ khí chống lại cơn thèm muốn. Ví dụ, họ có thể thuê một bạn nhậu đi cùng họ đến các bữa tiệc có đồ uống có cồn. Bệnh nhân và bạn họ có thể cùng làm nhiệm vụ “tìm kiếm và phá hủy”, mọi thứ nhắc bệnh nhân về đồ uống có cồn trong nhà anh ta đều sẽ bị vứt đi: ly cocktail, bình lắc, bình chứa rượu, trái olive trong ly martini, v.v. Bất kỳ thứ gì liên quan đến cồn đều là một thứ kích thích, và phải bỏ đi vì nó có thể là nguồn gốc của cơn thèm muốn – thứ có thể đặt dấu chấm hết cho khoảng thời gian tranh đấu khốc liệt để tỉnh táo của người nghiện. Một bệnh nhân nghiện rượu nấu bia ở tầng hầm nhà mình. Anh ta từ chối từ bỏ món thiết bị yêu quý của mình, vì đó là sở thích của anh ta, và anh ta nói rằng nó không liên quan gì đến việc uống rượu. Dopamine ham muốn đã chiến thắng trận đấu cho đến khi anh ta rốt cuộc cũng suy nghĩ lại và vứt hết mọi thứ vào thùng rác. Giờ thì anh ta là một người tỉnh táo.
NGHIỆN NGẬP: TỆ HƠN BẠN TƯỞNG
Rất khó để trị dứt cơn nghiện, khó hơn bất kỳ loại bệnh tâm lý nào khác. Những loại bệnh khác, như trầm cảm, chắc chắn là người bệnh nhân muốn khỏi bệnh. Nhưng nếu một người nghiện thuốc, thì anh ta chưa chắc đã muốn thế. Anh ta có thể có cùng cảm xúc với Thánh Augustine khi ông ngoại tình với một phụ nữ trẻ. Ông đã cầu nguyện, Thưa Chúa, hãy cho con sự chung thủy, nhưng đợi xíu đã.
Bởi vì khó mà vượt qua được cơn nghiện, các bác sĩ và các bệnh nhân thường gọi chất gây nghiện như cồn là kẻ địch. Đó là một kẻ địch mà chúng ta tôn trọng, vì nó không chỉ mạnh mẽ, mà nó còn thông minh nữa.
Một “mẹo” ở đây là những cơn kích thích đến từ những thứ không ngờ tới: bức ảnh chụp với bạn bè ở một bữa tiệc rượu, cái ly rượu ưa thính, dụng cụ mở chai, thậm chí là con dao bếp dùng để cắt chanh. Những kích thích này có thể tiềm ẩn đến mức người ta không nhận ra chúng cho đến khi người ta đầu hàng cám dỗ.
Những tránh khỏi những thứ kích thích cũng không đủ. Gần đây các nhà khoa học đã phát hiện ra một tính chất không ngờ tới và khá là đáng sợ của kẻ địch khi chúng ta cố thải bỏ chúng. Hãy xem xét một người nghiện rượu – không có bất kỳ lý do cụ thể nào, quyết định thay đổi lịch trình hằng ngày và đi một con đường khác để về nhà sau một ngày làm việc. Anh ta vô tình đi ngang quán bar mà trước đây anh hay tới, và anh không vượt qua được sự thèm muốn. Khi nói về việc tái nghiện trong phiên trị liệu sau đó, anh không hiểu tại sao điều này lại xảy ra. Anh không biết tại sao một quyết định vô hại như thay đổi đường về nhà lại dẫn tới sự tái nghiện.
Nhưng sự tái nghiện không phải là trùng hợp. Gần đây các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng chứng nghiện cồn đã làm thay đổi các hoạt động nhất định của các đoạn DNA, những đoạn DNA này đóng vai trò quan trọng trong vvie65cgiu1p cho mạch thần kinh dopamine kiểm soát ở thùy trước hoạt động bình thường. Enzyme chủ chốt bị lấn át, kéo theo khả năng truyền tín hiệu của các neurons. Nó giống như một hacker đã chiếm được kênh liên lạc của kẻ địch ngay giữa trận chiến. Ví thế, người nghiện rượu có thể không hề muốn lái xe qua nơi chốn cũ ám ảnh anh ta, nhưng kẻ địch đã làm suy giảm khả năng nhận thức hậu quả từ việc thay đổi đường về nhà của anh ta.
Nghiên cứu khám phá ra những thay đổi nguy hiểm trong DNA này được thí nghiệm trên loài chuột, vì thế chúng ta không hoàn toàn chắc rằng con người cũng như thế, nhưng kết quả này quả là gây sốc. Những con chuột bị thay đổi DNA uống nhiều cồn hơn, và chúng uống ngay cả khi chất cồn bị pha với quinine – một thứ có vị đắng mà loài chuột thường tránh. Nghiên cứu này cho rằng sự thay đổi DNA đã khiến người nghiện rượu uống rượu bất chấp những hậu quả không tốt.
Những người nghiện rượu vẫn có thể vượt qua cơn nghiện của họ, nhưng sự suy giảm khả năng của dopamine kiểm soát khi chống lại các kích thích từ dopamine ham muốn khiến cho mọi chuyện trở nên khó khăn hơn. Cồn không chỉ tạo ra một ham muốn vĩnh cửu; nó còn làm suy yếu khả năng tập trung vào tương lai để người nghiện tiếp tục bước đi trên con đường phục hồi. Tin mừng là chúng ta đã biết về loại vũ khí này, và nếu chúng ta có thể tìm ra cách để đảo ngược sự thay đổi DNA này, chúng ta có thể vô hiệu nó.
LIỆU PHÁP 12 BƯỚC PHỤC HỒI
N&L ĐỐI ĐẦU DOPAMINE HAM MUỐN
Những người nghiện rượu ẩn danh (Alcoholics Anonymous – AA) là nhóm những người tự giúp đỡ nhau thành công nhất trên thế giới, nhưng không phải ai cũng tham gia vào được. Người ta phải chấp nhận gắn mác người nghiện rượu, thứ mà nhiều người không thích. Và người ta phải chia sẻ câu chuyện cá nhân trong khi họp nhóm – một điều khiến người ta không thoải mái. Nhưng những người có thể làm được điều nay thì sẽ được hưởng nhiều nguồn lực có giá trị.
Cai nghiện là một trận chiến lâu dài, đôi khi nó kéo dài cả đời. Ý thức được điều này, AA mang lại nhiều lợi ích quan trọng trong cách chương trình cai nghiện. AA không giới hạn thời gian tham gia của một người. AA miễn phí và có mặt ở khắp nơi trên thế giới, và ở các khu vực đô thi, nhiều nhóm trong thành phố có thể tổ chức gặp mặt cả ngày lẫn đêm.
AA là một hội nhóm hơn là một liệu pháp. Người ta sẽ trở nên tốt hơn nhờ vào mối quan hệ với các thành viên khác trong nhóm và mối quan hệ của họ có năng lực cao hơn. Phần não bộ gắn liền với xã hội tạo ra chất dẫn truyền thần kinh N&L khi chúng ta giao lưu với người khác. Trên thế giới này, ít có thứ gì mạnh mẽ như các mối quan hệ. Theo Alexa – một công ty phân tích internet, Facebook là trang web được truy cập nhiều thứ hai trên thế giới. (Google đứng thứ nhất, và Pornhub – trang web khiêu dâm được truy cập nhiều nhất, đứng ở vị trí số 67, điều này cho chúng ta thêm niềm tin về khả năng chống lại các dopamine ham muốn ít lành mạnh của loài người chúng ta.)
T/N: khi tôi viết những dòng này thì Pornhub đã leo lên vị trí 28. E hèm.
Những người tham gia AA tự do cung cấp số điện thoại của mình, nên khi những người nghiện gặp khó khăn trong việc chống lại cơn nghiện có thể gọi để xin giúp đỡ và động viên từ người khác. Nếu một thành viên AA vấp ngã và tái nghiện, không ai chỉ trích anh ta, nhưng anh ta sẽ cảm thấy mình đã khiến mọi người thất vọng. Trải nghiệm tội lỗi của N&L là một động cơ mạnh mẽ (mẹ bạn cũng biết điều này đấy). Sự kết hợp của hỗ trợ về mặt tình cảm và mối đe dọa từ cảm giác tội lỗi sẽ giúp đỡ nhiều con nghiện duy trì sự tỉnh táo lâu dài.
Một ví dụ kịch tính hơn về việc hoạt động của N&L đã lấn át những dopamine gây nghiện là khi một người phụ nữ nghiện thuốc lá có thai, tỉ lệ bỏ thuốc tăng vọt lên. Bác sĩ Suena Massey của Viện Nghiên Cứu Sức Khỏe Phụ Nữ ở Đại học Northwestern, người đã nghiên cứu sâu về sự thay đổi nhanh chóng này, nói rằng họ đã bỏ qua tất cả những bước để bỏ thuốc thông thường của người nghiện thuốc. Sự yêu thương N&L đối với bào thai đang lớn trong bụng quá mạnh mẽ đến nỗi những người phụ nữ nghiện thuốc lá này đã nhảy thẳng tới đích đến và hoàn toàn bỏ thuốc mà không cần bất kỳ nỗ lực có ý thức nào. Một khi cái cớ dopamine rằng tôi hút thuốc thì có chết chóc ai đâu (ngoài chính tôi) bị phá vỡ, cánh cửa cho sự cân bằng N&L và dopamine liền mở rộng nhanh chóng.
Hệ thống dopamine nói chung được tiến hóa để tối đa hóa nguồn lực trong tương lai. Ngoài ham muốn và động lực, thứ đẩy bánh xe lăn đi, chúng ta cũng sở hữu một mạch thần kinh tinh tế hơn cho phép chúng ta nghĩ về lâu dài, lên kế hoạch, và sử dụng các khái niệm phổ quát như toán học, lý trí, và logic. Khả năng nhìn thấy tương lai xa hơn cho chúng ta sự bền bỉ cần thiết để vược qua các thử thách và hoàn thành nhiều việc cần thời gian lâu dài, những việc như học tập hay bay lên mặt trăng. Nó cũng cho phép chúng ta thuần hóa những ham muốn mang tính khoái lạc của mạch thần kinh ham muốn, đè ép những lực hấp dẫn tức thời để gặt hái được thứ tốt hơn. Mạch thần kinh kiểm soát đè ép cảm xúc N&L, cho phép chúng ta suy nghĩ một cách lạnh lùng và lý trí – điều cần thiết khi phải quyết định những việc khó khăn, như hy sinh sự hạnh phúc của một người để có được lợi ích cho nhiều người khác.
Mạch thần kinh kiểm soát có thể trở nên gian xảo. Thi thoảng nó xông thẳng về phía trước và làm chủ một tình huống bằng năng lực của sự tự tin. Những lúc khác nó tạo ra các hành vi phục tùng để dụ dỗ người khác hợp tác với chúng ta, nhân lên nhiều lần khả năng hoàn thành nhiều thứ và đạt được các mục tiêu của chúng ta.
Dopamine không chỉ tạo ra ham muốn, mà còn tạo ra sự thống trị. Nó cho chúng ta khả năng bẻ cong môi trường và thậm chí là người khác theo mong muốn của chúng ta. Nhưng dopamine còn cho chúng ta nhiều hơn là quyền thống trị thế giới: nó có thể tạo ra những thế giới hoàn toàn mới, những thế giới đáng kinh ngạc mà chỉ những thiên tài – hoặc những kẻ điên mới có thể tạo ra.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét