The Molecule Of More - chương 3 (2)

 

HIỆU QUẢ TỰ THÂN: DOPAMINE VÀ QUYỀN NĂNG CỦA SỰ TỰ TIN

Chỉ cần món Bioserve vị thịt xông khói là có thể thúc đẩy một con chuột, nhưng loài người thì phức tạp hơn nhiều. Chúng ta cần phải tin rằng chúng ta có thể thành công trước khi chúng ta thực sự có thể thành công. Điều này ảnh hưởng đến sự bền bỉ. Chúng ta sẽ có nhiều bền bỉ hơn khi chúng ta gặp thành công sớm hơn. Một số chương trình giảm cân giúp bạn giảm ba đến bốn kilogram trong vài tuần đầu. Họ làm ra chương trình như vậy vì họ biết rằng nếu bạn chỉ giảm được nửa kg hay một kg trong vài tuần đầu, bạn sẽ bỏ cuộc. Họ biết rằng bạn sẽ cố gắng theo nó đến cùng nếu bạn thấy rằng bạn có thể làm được. Các nhà khoa học gọi điều này là hiệu quả tự thân. (self-efficacy)

Chất gây nghiện như cocaine và amphetamine kích thích dopamine, và kết quả là hiệu quả tự thân tăng lên, thường tăng ở mức độ bệnh hoạn. Những người lạm dụng thuốc có thể tự tin gánh vác nhiều nhiệm vụ mà hoàn toàn không thể hoàn thành tất cả chúng. Những người nghiện nặng thậm chí còn có thể tạo ra những ảo giác hoành tráng. Không cần bất kỳ bằng chứng nào, họ cũng tin rằng họ sẽ viết ra được luận thuyết xuất chúng nhất thế giới, hoặc phát minh ra một món đồ có thể giải quyết các vấn đề của thế giới.

Trong điều kiện bình thường, thì hiệu quả tự thân lớn là một tài sản có giá trị. Đôi khi nó hoạt động như một lời tiên tri tự thành hiện thực. Tự tin khi kì vọng thành công có thể khiến những chướng ngại tan biến trước mắt bạn.

VIÊN THUỐC CỦA SỰ LÀM CHỦ: TÁC DỤNG PHỤ BAO GỒM SỰ LẠC QUAN, GIẢM CÂN, VÀ CÁI CHẾT

Đầu những năm 1960, các bác sĩ đã kê đơn lượng lớn amphetamine kích thích dopamine được quảng cáo là khiến cho người dùng “vui vẻ, đầu óc tỉnh táo, và lạc quan”. Hầu hết các đơn thuốc này được kê cho phụ nữ, gần gấp đôi so với đàn ông để “chữa trị trang thái tinh thần của họ”. Một bác sĩ đã mô tả nó là, amphetamine cho phép họ “không chỉ có thể làm các nhiệm vụ của mình, mà còn yêu thích chúng nữa.” Nói cách khác, nếu bạn không thích nấu ăn hay dọn dẹp nhà cửa, thì nó sẽ giúp bạn cảm thấy thích.

Nhưng không chỉ như vậy. Ngoài việc khiến cho các bà nội trợ vui vẻ và năng suất, nó còn giúp họ trở nên thon thả. Theo tạp chí Life, vào những năm 1960, có hơn hai tỉ viên đã được kê đơn mỗi năm chỉ riêng cho mục đích này. Nhưng mặc dù người ta thực sự giảm được cân, nó cũng chỉ tạm thời, và thường phải trả giá đắt. Ngưng dùng thuốc, cân nặng sẽ lập tức quay lại. Nếu cứ tiếp tục dùng thuốc thì mức lờn thuốc sẽ tăng lên, vì vậy người dùng phải tăng thêm và tăng thêm lượng để có được hiệu quả như cũ. Điều này rất nguy hiểm. Quá nhiều amphetamine có thể dẫn đến việc thay đổi tính cách. Nó gây ra chứng tâm thần, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, và cái chết.

“Tôi cảm thấy mình thật hấp dẫn, thông thái, khéo léo, có thể nói chuyện với mọi người” – một người dùng ma túy cho biết. “Tôi cảm thấy một thôi thúc phải phán xét một cách thấm thía và trịch thượng về những khách hàng thiếu thông minh [ở chỗ làm] dưới danh nghĩa của việc thẳng thắn và có ích. Gia đình tôi nói với tôi rằng tôi đã trở nên kiêu căng hơn, giả tạo hơn và trịch thượng hơn, em trai tôi nói rằng dạo này tôi cứ nghĩ bản thân là “nhân vật quan trọng”, nhưng tôi cho rằng cậu ấy đang ghen tị với tôi.” Một người dùng khác nói một cách đơn giản rằng, “Tôi cảm thấy như thể một chúa tể tốc độ trẻ tuổi vậy.” Sự khác nhau là những chúa tể trẻ tuổi thì không phải chịu đựng tác dụng phụ chết người.

 

Một sinh viên đại học cần phải ra sân bay để bay về nhà trong kì nghỉ xuân. Cũng như bao sinh viên khác, tiền bạc thì eo hẹp, nên cô ấy đặt vé trên dịch vụ đưa đón – đưa cô ra sân bay với giá chỉ $15. Dịch vụ đưa đón có một lịch trình cố định, và cô sắp xếp để lên xe lúc 12:30 trưa.

Cô ấy bắt đầu lo lắng khi tới 1:00 chiều. Tới 1:30 mà vẫn chưa có xe, cô ấy biết là có trục trặc ở đâu rồi. Vào 2:00 cô ấy bắt đầu đổ mồ hôi hột. Cô ấy liên tục gọi cho dịch vụ này, và mỗi lần người ta đều nói với cô rằng “tài xế đang đến”. Cô đã từ chối khi người bảo vệ nói sẽ giúp cô gọi taxi, và giờ thì cô sắp trễ giờ rồi.

30 phút sau, và tốn mất $40, cô bước ra khỏi taxi vào nhào thẳng đến bàn đặt dịch vụ đưa đón. Cô yêu cầu họ hoàn trả cho cô phần chênh lệch giữa phí taxi và phí đưa đón. Nó hoàn toàn là lỗi của họ. Họ hứa là sẽ đón cô lúc 12:30 và họ đã không giữ lời hứa. Thật không công bằng khi cô phải trả phần chênh lệch này. Đây là vấn đề công bằng. Người đại diện ở bàn đặt trước dịch vụ không có thẩm quyền trả tiền cho cô, nhưng cô gái chắc chắn rằng cô đúng, và cô không tưởng tượng nổi nếu cô không thắng trong vụ này. Chỉ một lúc sau, người đại diện mở hộp tiền và đưa cho cô $25.

Chuyện này đã xảy ra như thế nào? Làm sao mà một kì vọng đầy tự tin về thanh công có thể khiến người khác nhượng bộ, ngay cả khi họ không thích làm điều đó? Thường là bởi vì có nhiều thứ xảy ra bên ngoài ý thức của người ta.

Các nhà nghiên cứu từ Khoa Kinh doanh Sau đại học tại Đại học Stanford muốn biết những hành vi trịch thượng không lời sẽ ảnh hưởng như thế nào đến góc nhiều của người ta về người khác. Họ ghi nhận ra khi người mở rộng thân thể của mình, chiếm nhiều diện tích hơn, họ sẽ được xem như một người thống trị. Ngược lại, khi họ giới hạn bản thân, chiếm càng ít chỗ càng tốt, họ sẽ bị coi như người phục tùng.

Các nhà nghiên cứu đã tạo ra một thí nghiệm để khám phá hiệu quả của sự phô bày tính thống trị hay tính phục tùng một cách không lời. Họ đưa hai người cùng giới tính với nhau vào cùng một phòng và yêu cầu hai người này bàn luận về các bức ảnh chụp các bức tranh nổi tiếng. Họ làm như vậy để che giấu bản chất thật của thí nghiệm này. Chỉ có một người trong hai người này là đối tượng thí nghiệm thực sự. Người còn lại là diễn viên bí mật làm việc cho nhà nghiên cứu. Người diễn viên được yêu cầu đứng hay ngồi các tư thế thống trị (choàng tay ra phía sau của lưng ghế bên cạnh, bắt chéo chân và đặt mắt cá chân phải lên đùi trái), hoặc tư thế phục tùng (hai chân khép lại, đặt tay vào lòng, hơi khòm người về phía trước). Câu hỏi là, đối tượng thí nghiệm sẽ bắt chước tư thế của người diễn viên này hay tạo ra tư thế ngược lại?

Trong hầu hết các tình huống, chúng ta thường bắt chước hành động của người mà chúng ta nói chuyện với. Nếu một người đưa tay chạm vào mặt họ, thì người kia cũng sẽ làm như vậy. Nhưng lần này, mọi chuyện lại khác. Khi nói về tư thế thống trị hay phục tùng, thì những đối tượng thí nghiệm thường tạo ra tư thế ngược lại với người đang nói chuyện với họ. Sự thống trị tạo ra sự phục tùng, và sự phục tùng kích thích sự thống trị.

Dù vậy, không phải lúc nào cũng vậy. Một thiểu số những đối tượng thí tượng bắt chước người diễn viên. Điều này có ảnh hưởng đến nền tảng của mối quan hệ không? Các nhà nghiên cứu yêu cầu các đối tượng thí nghiệm trả lời một bảng khảo sát. Họ muốn biết về cảm giác của các đối tượng này khi giao lưu với người diễn viên đó. Họ có thích cô ấy không? Họ có cảm thấy dễ chịu với cô ấy không? Người diễn viên ngồi ở tư thế thống trị hay phục tùng không quan trọng. Những đối tượng thí nghiệm ngồi ở tư thế ngược lại thì không chỉ thích người diễn viên hơn, mà họ còn cảm thấy dễ chịu với người diễn viên này hơn là những người bắt chước tư thế của người diễn viên này.

Cuối cùng, các nhà nghiên cứu hỏi các đối tượng thí nghiệm một loạt câu hỏi để tìm hiểu xem liệu họ có ý thức được họ đã phản hồi với người diễn viên như thế nào không. Họ có biết rằng tư thế của họ bị ảnh hưởng bởi tư thế của người còn lại trong căn phòng đó? Hóa ra là họ chẳng biết gì cả. Tất cả những điều này xảy ra bên ngoài ý thức của họ.

Chúng ta vô thức biết được khi ai đó có một kì vọng cao về sự thành công, và chúng ta thường nhường đường cho họ. Chúng ta khuất phục ý chí của họ - sự thể hiện quá mức chịu đựng của hiệu quả tự thân, được tài trợ bởi dopamine kiểm soát. Não bộ của chúng ta tiến hóa như thế này vì một mục đích tốt: lao vào một trận đánh mà bạn không thể thắng là một ý tồi. Nếu bạn nhận thấy các dấu hiệu rằng đối thủ của bạn có một kì vọng cao về sự thành công, thì có khả năng lớn rằng đây là một cuộc chiến mà bạn muốn trốn tránh. Loại hành vi này có thể được nhìn thấy rõ ràng ở các loài linh trưởng phi nhân loại. Tinh tinh khi nhìn thấy sự phô bày thống trị sẽ tự giới hạn bản thân ở mức nhỏ nhất có thể. Mặt khác, khi tinh tinh phản ứng với sự phô bày thống trị bằng một sự phô bày thống trị khác, nó là dấu hiệu cho sự bắt đầu của một mâu thuẫn lâu dài mà thường kết thúc bằng bạo lực.

VÀO BẤT KỲ NGÀY CHỦ NHẬT NÀO

Các truyền thuyết trong thể thao đầy rẫy những câu chuyện về những người chiếu dưới (underdogs): những nhân vật xuất chúng vượt qua xuất thân khốn khó của mình, những vận động viên dự bị dũng cảm đã vô địch giải đấu, những người vốn là “vai phụ” (walk-ons) đã tự nâng tầm bản thân đến mức chuyên nghiệp – nói ngắn gọn, là những chiến thắng của những kẻ đến sau trước những người chơi khác, những đội khác, hay chính cuộc đời. Các bộ phim thể thao cũng hầu hết nói về chủ đề này: Remember the Titans, The Bad News Bears, A League of Their Own, Rocky, Hoop Dreams, The Karate Kid. Nhưng câu hỏi ở đây là: Làm sao mà một vận động viên hay một đội được đánh giá là kém cỏi về kỹ năng lẫn năng lực lại có thể chiến thắng một đối thủ mạnh hơn? Nếu chỉ dùng may mắn để giải thích thì không thể nào việc này xảy ra nhiều như vậy. Câu trả lời chính là hiệu quả tự thân. Một trong những ví dụ kịch tính nhất cho hiệu quả tự thân trong thể thao là sự kiện ngày 3 tháng 1 năm 1993, ở vòng chung kết giải đấu NFL mà fan gọi đơn giản là “Cú Lội Ngược Dòng”.

Trong ¾ trận, đội Buffalo Bills bị dẫn trước 35-3 trước đội Houston Oilers. Các fan của đội Bills đang chuẩn bị bỏ về khi người phát thanh viên của đài radio Houston nhận xét là dù có rất nhiều đèn chiếu sáng sân vận động từ sáng sớm, “bạn có thể tắt mớ đèn bên độ Bills ngay bây giờ.”

Nhưng khi đồng hồ bắt đầu đếm ngược, mọi thứ thay đổi. May mắn cũng đóng vai trò gì đó – một cú đá khá tệ, một chiến lược không rõ ràng (dubious call) đã tạo lợi thế cho đội Bill – nhưng thậm chí như vậy cũng không đủ để tạo ra thành công kinh khủng mà đội bóng này đã gặt hái được. Khi tới lượt của mình, đội Bills ghi hơn 21 điểm trong 10 phút. Một thành viên đã nhớ về chuyện đó rằng, “Chúng tôi ghi điểm bất kể lúc nào lúc tôi muốn.” Khi Oilers không còn có thể chặn họ, một thành viên đội Bills ở ngoài sân đã hét lên rằng, “Họ không muốn thắng! Họ không muốn thắng!” Ngày hôm đó, ý chí của đội Bills – niềm tin rằng họ được định mệnh an bài để chiến thắng, hiệu quả tự thân của họ - trở nên mạnh mẽ hơn kỹ năng và năng lực của đối thủ. Đội Bills đưa trận đấu vào thời gian bù giờ và giành chiến thắng với tỷ số 41–38. Chiến thắng này sẽ là màn lội ngược dòng thiếu điểm lớn nhất trong lịch sử NFL.

Ghi chú thêm: tiền vệ ngôi sao của đội Bills là Jim Kelly đã bị chấn thương trong tuần trước nên anh được thay thế bởi Frank Reich trong trận gặp Oilers. Lúc đó, Reich đang giữ kỷ lục về màn lội ngược dòng lớn nhất trong lịch sử bóng đá ở đại học. Mười năm trước anh dẫn dắt Maryland Terrapins từ nửa trận đầu bị dẫn trước 31-0 đến chiến tháng chung cuộc 42-40 trước đội Miami Hurricanes. Bốn năm sau chiến thắng của Bills trước đội Oilers, đội bóng này – được dẫn dắt bởi tiền vệ Todd Collins, lại có một cú lội ngược dòng từ 26-0 để đánh bại đội Indianapolis Colts, lập nên kỉ lục về cú lội ngược dòng cao thứ nhì trong lịch sử bóng bầu dục. Hiệu quả tự thân của đội Buffalo Bills có vẻ đã tự di truyền. Thành công kích thích sự tự tin; và sự tự tin thì sản sinh ra thành công.

NẾU BẠN CỐ GẮNG CƯ XỬ TỬ TẾ THÌ SAO?

James được sếp mình gửi đi trị liệu sau khi anh chọi cái đồ bấm giấy ngang qua văn phòng trong cơn tức giận. Anh là một người đàn ông trung niên đã thăng cấp trong công ty và trở thành phó giám đốc một công ty lớn. Anh không được ưa thích cho lắm, lý do duy nhất cho thành công của anh là ý chí quyết tâm và chăm chỉ làm việc. Anh nói với với bác sĩ trị liệu là nếu mà anh không khiến bản thân mình trở thành một tài sản giá trị, thì anh đã có thể bị sa thải nhiều năm về trước rồi. Vấn đề là anh luôn nóng giận.

Lúc còn nhỏ, anh đã bị bạo hành và anh chưa bao giờ giải phóng bản thân khỏi những điều đã xảy ra trong quá khứ. Anh chưa từng kể với ai về những chuyện này, và tự thuyết phục bản thân rằng nó không quan trọng vì nó đã xảy ra rất lâu rồi. Anh đã ly dị hai lần, và lúc này, anh đã hoàn toàn từ bỏ tìm kiếm các mối quan hệ, tự dâng hiến bản thân hoàn toàn cho công việc.

Mỗi năm qua đi, sự nóng giận của anh ngày càng trở nên tệ hơn. Có một lần anh bị đuổi khỏi cửa hàng gia dụng vì đã hét những lời thô lỗ vào mặt một người phụ nữ khi cô ấy vô tình đụng vào xe đẩy hàng của anh, và lần khác, anh bị bắt vì đã xô đẩy một người tài xế taxi vì không đồng tình với mức phí. Anh không bị phạt nặng, và anh vẫn tin rằng những gì mình làm là hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, hiện tại, anh đang lo lắng. Công việc là mọi thứ mà anh có, và anh sẵn sàng làm bất cứ điều gì để giữ được công việc, thậm chí là đối mặt với quá khứ của mình.

James ít khi cân bằng được cảm xúc, và bác sĩ trị liệu của anh lo rằng đào sâu vào nỗi đau sẽ kích hoạt các cảm xúc khó chịu và khiến cho hành vi của anh trở nên tệ hơn trước khi mọi chuyện tốt hơn. Vì thế, trước khi họ khai thác quá khứ, họ nói về các phương thức để khiến cho hiện tại đỡ stress hơn. Bác sĩ trị liệu muốn tìm một cách để giảm bớt mâu thuẫn thường xuyên của James với mọi người xung quanh anh. Vì thế, cô ấy dạy James một cách khác để thao túng mọi việc.

James sẽ mất một thời gian dài trước khi có thể tin tưởng ai đó, nhưng anh không hề ngu ngốc. Anh nhanh chóng biết được rằng anh sẽ dễ có được thứ mình muốn bằng cách mỉm cười với người ta thay vì trừng mắt nhìn người ta. Anh bắt đầu chào hỏi các đồng nghiệp vào buổi sáng, không phải vì anh quan tâm đến họ, mà vì nó khiến họ dễ dàng hoàn thành các nhiệm vụ của họ đúng thời hạn hơn. Anh đặt pizza cho nhóm của mình khi họ phải làm việc trễ và khen ngợi vẻ ngoài của mọi người. Anh trở thành một tay thao túng thông thái.

Và anh thích điều này. Anh thích loại năng lực mới này, và anh cũng thích cái cách mà người ta mỉm cười đáp trả anh. Cú ngoặt là khi một người nhân viên bật khóc trong văn phòng của anh, nói với anh rằng ai đó đã mở thẻ tín dụng bằng tên cô ấy và giờ cô ấy đang bị công ty đòi nợ đe dọa. Cô ấy tìm đến anh để được an ủi và nghe lời khuyên. Cuối tuần đó, anh và bác sĩ trị liệu bắt đầu nói về quá khứ của anh.

Trước giờ chúng ta đều nói về sự thống trị như một hành trình đơn độc, nhưng chúng ta không thể đạt được tất cả mục tiêu của mình chỉ với sức của một mình mình. Hãy xem xét sự thống trị cần có để làm việc với người khác.

Một mối quan hệ được tạo ra để đạt được mục tiêu chung được gọi là đại diện (agentic), và nó được dàn dựng bởi dopamine. Người kia sẽ hành xử như một phần mở rộng của bạn, một đại diện để giúp đỡ bạn đạt được mục tiêu. Ví dụ như, các mối quan hệ mà chúng ta tạo ra khi làm việc nhóm (networking) về nguyên bản là đại diện, và thường sẽ đạt được lợi ích chung. Mặt khác, mối quan hệ hợp tác có mục tiêu là tận hưởng sự tương tác xã hội. Niềm vui đơn giản khi được ở cùng với người khác, trải nghiệm hiện tại, thì liên quan đến chất dẫn truyền thần kinh N&L như oxytocin, vasopressin, endorphin và endocannabinoids.

Hầu hết các mối quan hệ đều có các yếu tố hợp tác và đại diện. Bạn bè thích tụ họp ở hiện tại (hợp tác) có thể cùng làm chung một dự án trong tương lai, như cùng nhau lên kết hoặc cho một chuyến chèo thuyền vượt ghềnh thác trên sông hay một buổi tối ở quán bar (đại diện). Một số đồng nghiệp sẽ thích là mối quan hệ đại diện với nhau vì họ có chức năng như vậy, một số khác thì thích mối quan hệ hợp tác vì họ thấy vậy vui hơn. Một số người thì thích cả hai, số khác thì chẳng thích cái nào.

Có nhiều loại cá tính khác nhau tương ứng với nhiều loại quan hệ khác nhau. Những người thích đại diện thường ngầu và xa cách. Những người thích hợp tác thường tình cảm và ấm áp. Họ cũng thích giao lưu, và tìm kiếm người ủng hộ. Những người giỏi ở cả quan hệ hợp tác lẫn đại diện đều là những lãnh đạo thân thiện, dễ gần, nhưng Bill Clinton hay Ronald Reagan.  Những người ít hướng đến quan hệ đại diện thường là cấp dưới thân thiện, dễ gần. Còn những người gặp vấn đề với quan hệ hợp tác nhưng khá giỏi với quan hệ đại diện  thường được cho là lạnh lùng và thiếu quan tâm, còn những người dở cả hai loại quan hệ này thì bị xa lánh và cô lập.

Các mối quan hệ đại diện được xây dựng với mục đích là làm chủ môi trường xung quanh một người để thu thập được nhiều nguồn lực nhất có thể, và đây là lĩnh vực của dopamine kiểm soát. Mặc dù chúng ta nghĩ rằng thống trị là một hành động mang tính chủ động, thậm chí là hung bạo, nhưng không nhất thiết là vậy. Dopamine không quan tâm chúng ta đạt được một thứ bằng cách nào. Nó chỉ muốn có được thứ mà nó muốn. Vì thế mối quan hệ đại diện có thể hoàn toàn bị động; ví dụ như, khi một quản lý mở cuộc họp nhân viên, đạt được mục tiêu của mình bằng cách hoàn toàn im lặng.

Các mối quan hệ đại diện có thể dễ dàng bị lợi dụng, như lúc nhà khoa học thực hiện thí nghiệm nguy hiểm lên người tham gia thí nghiệm mà không nói cho họ biết về sự nguy hiểm đó, hay khi nhà tuyển dụng thuê một người nào đó với mục đích giả dối để lợi dụng sự chăm chỉ của người đó. Nhưng một mối quan hệ đại diện cũng có thể nhân đạo một cách đẹp đẽ. Ralph Waldo Emerson, một nhà thơ người Mỹ, đã viết: “Tôi có nên nói cho bạn biết bí mật của một học giả đích thực không? Đó là: mỗi người mà tôi gặp đều giỏi ở một lĩnh vực nào đó, một lĩnh vực mà tôi có thể học hỏi từ người ta.”

Dù một người có ngu ngốc, thiếu học thức, hay dốt nát như thế nào, luôn có thứ gì đó mà anh ta biết, thứ gì đó mà anh ta giỏi, thứ mà Emerson đánh giá cao ở anh ta. Emerson luôn tìm kiếm giá trị tri thức từ mọi người, bất kể địa vị xã hội của họ như thế nào. Một mối quan hệ như vậy có tính đại diện bởi vì mục đích của nó là đạt được thứ gì đó – đạt được kiến thức. Đây không phải là khoái cảm N&L khi có đồng bạn. Thứ làm cho câu nói mang đậm tính dopamine này đặc biệt thú vị là khi Emerson gọi người này là “thầy của tôi.” Ông viết về sự thống trị thông qua tính phục tùng – sự tự phục tùng dưới hình thức tôn trọng, khiêm tốn và vâng lời.

>>> (3)