SAY
VÀ PHÊ:
KHÁC
NHAU CHỖ NÀO?
Có một khác biệt to lớn giữa phê và say, nhưng không
phải ai cũng biết. Biết lý do tại sao lại thế thì càng ít người hơn.
Thời điểm mà bạn cảm thấy tốt nhất trong một bữa tiệc
rượu là lúc bắt đầu. Độ cồn tăng lên nhanh chóng, và khiến bạn cảm thấy thích –
đó là sự hạnh phúc dopamine đem lại, xuất phát trực tiếp từ việc cồn đến não
nhanh bao nhiêu. Tuy nhiên, khi tiếp tục uống, thì mức độ tăng này chậm lại, và
dopamine tắt dần đi. Sự hạnh phúc nhường chỗ cho sự say xỉn. Giai đoạn ban đầu
khi nồng độ cồn tăng lên thể hiện thông qua việc năng lượng tăng lên, sự hưng
phấn và khoái cảm cũng tăng lên. Mặt khác, sự nhiễm độc thể hiện thông qua sự lờ
đờ, phối hợp kém, nói ngọng, và những phán xét kém. Tốc độ mà cồn xâm nhập vào
não bộ quyết định mức phê mà người uống cảm thấy. Còn tổng số cồn tiêu thụ, bất
kể nhanh hay chậm, quyết định mức độ nhiễm độc.
Những người uống rượu có thâm niên nhầm lẫn giữa hai
điều này. Họ uống, đẩy nồng độ cồn trong máu tăng cao, và cảm thấy cơn khoái cảm
đến từ sự giải phóng dopamine, sau đó bị nhầm lẫn rằng khoái cảm này là khoái cảm
đến từ việc nhiễm độc. Vì vậy họ cứ tiếp tục uống, cố gắng trong vô ích để đưa
cảm giác phê trở lại. Kết quả khá tệ, thường là khom lưng quỵ gối bên bồn cầu.
Vài người tự mình phát hiện ra điều này. Một cô gái ở
tiệc cocktail nói rằng cô ấy luôn thích thú với đồ uống pha trộn hơn là với
bia. Ban đầu nghe có vẻ vô lý, vì cồn thì là cồn thôi – dù nó ở hình thái bia
hay daiquiri. Nhưng khoa học đã giải thích cho trải nghiệm của cô. Một đồ uống
pha trộn thì tập trung hơn, và thường nó được pha ngọt với đường, vì thế người
ta uống nó nhanh hơn. Đồ uống pha trộn thường có nhiều cồn hơn so với bia hay
rượu. Vì thế đồ uống pha trộn cung cấp lượng cồn nhiều hơn và nhanh hơn, bùng nổ
động lực dopamine, trái ngược với một sự nhiễm độc tăng từ từ. Cô gái này muốn
sự bùng nổ của hạnh phúc, chứ không phải là sự say xỉn, vì thế, tất nhiên là đồ
uống pha trộn sẽ khiến cô ấy vui vẻ hơn. Cô ấy muốn có được cú hit dopamine từ
một vài ly cocktail – thứ mà nhiều chai bia cũng không thể đem lại.
CƠN
THÈM KHÁT KHÔNG BAO GIỜ KẾT THÚC
Mặc dù sự thèm khát sẽ không bao giờ dừng lại khi con
nghiện tiếp tục dùng thuốc, não bộ vẫn sẽ mất dần khả năng tạo ra cơn phê – quy
trình ham muốn càng ngày càng kém, kém như thể người ta đã thay ma túy bằng nước
muối vậy đó.
Patrick Kennedy, cựu đại diện Hoa Kỳ cho Quận Quốc hội
số 1 của Rhode Island, và là con trai của Thống đốc Massachusetts Ted Kennedy,
hiểu về sự tan biến của động lực khi sử dụng chất gây nghiện này. Được cho là
người ủng hộ hàng đầu cho các nghiên cứu về não bộ và dịch vụ phát triển sức khỏe
tinh thần ở Mỹ, bản thân ông đã từng vật lộn với chứng nghiện và các bệnh sức
khỏe tâm thần, ông đã công khai các vấn đề của mình sau khi lái xe đâm vào rào
chắn Điện Capitol Mỹ vào nửa đêm. Trong chương trình phỏng vấn 60 phút với Lesley Stahl, ông đã nói về
nhu cầu sử dụng chất nghiện, thậm chí ngay cả việc sử dụng chẳng đem lại chút
vui sướng nào.
Không
phải tiệc tùng. Cũng chẳng vui vẻ gì. Chỉ là để giảm đau. Người ta hay nhầm lẫn
rằng bạn đang phê. Mà thực ra, thứ mà bạn có là sự giải thoát khỏi bế tắc.
Đây là lý do tại sao ngay cả khi những con nghiện dùng
rất nhiều cocaine (hoặc heroin hoặc cồn hoặc marijuana) cũng không còn cảm thấy
phê nữa, họ vẫn tiếp tục dùng chúng.
Bạn còn nhớ sự bất ngờ vui vẻ của tiệm bánh với bánh sừng
trâu ngon lành và cà phê? Bạn đang bước đi và không kì vọng vào bất kỳ thứ gì,
bỗng nhiên có một thứ tốt lành xuất hiện, và hệ thống dopamine của bạn lập tức
nhảy vào làm việc – vì thế, sự “dự đoán” của bạn đã sai, bạn trải nghiệm ngay một
vụ nổ dopamine từ lỗi dự đoán phần thưởng này. Bạn bắt đầu đến tiệm bánh mỗi
ngày. Giờ hãy tưởng tượng bạn đang xếp hàng đợi món cà phê và bánh sừng trâu,
và đột nhiên điện thoại của bạn reo. Là sếp bạn gọi tới. Công việc có vấn đề.
Cô ta nói rằng, dừng ngay bất kỳ việc gì mà bạn đang làm lại, đến văn phòng
ngay lập tức. Giả sử bạn là một nhân viên tận tâm, bạn sẽ rời tiệm bánh với hai
bàn tay trắng, cảm thấy phẫn uất và trống rỗng.
Giờ hãy tưởng tượng về một buổi tối thứ bảy, não bộ của
con nghiện mong chờ “phần thưởng” buổi tối thứ bảy bình thường, cocaine, nhưng
không có. Cũng giống như tước đoạt món bánh sừng trâu từ người nhân viên, con
nghiện bị tước đoạt thuốc phiện cũng cảm thấy phẫn uất và trống rỗng.
Khi phần thưởng mà bạn hằng mong chờ không đến, hệ thống
dopamine tắt ngóm. Theo thuật ngữ khoa học, khi hệ thống dopamine nghỉ ngơi, nó
thong thả bắn ra ba đến năm lần mỗi giây. Khi hứng thứ, nó tăng lên hai mươi đến
ba mươi lần mỗi giây. Khi một phần thưởng mong chờ không thành hiện thực,
dopamine không bắn ra nữa, và cảm giác này tệ vô cùng.
Đó là lý do tại sao khi dopamine tắt ngóm thì bạn sẽ cảm
thấy phẫn uất và trống rỗng. Nó là cảm giác mỗi ngày của một người đang trong
quá trình cai nghiện, khi anh ta cố cai và cố tỉnh táo. Quá trình này đòi hỏi sức
mạnh, ý chí và sự ủng hộ rất lớn để có thể vượt qua cơn nghiện. Đừng giỡn mặt với
dopamine. Nó mà đánh lại thì mạnh lắm.
HAM
MUỐN TỒN TẠI VĨNH CỬU, NHƯNG HẠNH PHÚC THÌ CHÓNG TÀN
Nhượng bộ sự thèm muốn không nhất thiết sẽ dẫn đến
khoái cảm vì muốn một thứ khác với thích một thứ. Dopamine luôn hứa hẹn thứ mà
nó không làm được. “Nếu bạn mua đôi giầy này, cuộc đời bạn sẽ thay đổi”, quy
trình ham muốn nói thế, và có thể như thế thật – nhưng hoàn toàn không phải vì
dopamine làm cho bạn cảm thấy thế.
Bác sĩ Kent Berridge, giáo sư ngành tâm lý học và khoa
học thần kinh ở Đại học Michigan, nhân vật tiên phong trong quá trình bóc tách
các quy trình ham muốn ra khỏi quy trình thích N&L. Ông phát hiện ra rằng
khi một con chuột nếm dung dịch đường, nó phát ra tín hiệu thích bằng cách liếm
môi. Ngược lại, nó thể hiện ham muốn bằng cách ăn nhiều hơn món dung dịch đường
này. Khi ông tiêm hóa chất vào não chuột để đẩy lượng dopamine lên cao, nó ăn
nhiều nước đường hơn, nhưng không cho thấy tín hiệu của sự yêu thích. Mặt khác,
khi ông tiêm chất kích thích các N&L, nó liếm môi nhiều gấp ba lần bình thường.
Đột nhiên, thứ nước đường đó trở nên ngon lành hơn nhiều.
Trong cuộc phỏng với The Economist, Tiến sĩ Berridge nói rằng trong não bộ, hệ thống dopamine
ham muốn vừa mạnh mẽ lại vô cùng có sức ảnh hưởng, còn quy trình yêu thích thì
vừa nhỏ bé, yếu ớt, và khó thúc đẩy hơn rất nhiều. Sự khác biệt giữa hai thứ
này là lý do mà “các niềm vui mãnh liệt có cuộc đời ngắn ngủi và ít xuất hiện
hơn nhiều so với sự ham muốn mãnh liệt.”
Để thích một thích thì cần nhiều quy trình khác nhau
trong não bộ, và dùng nhiều hóa chất N&L, chứ không phải dopamine, để gửi
tín hiệu. Cụ thể là, việc thích phụ thuộc vào cùng các loại hóa chất chịu trách
nhiệm cho sự thỏa mãn lâu dài của tình yêu đồng hành: endorphins và
endocannabinoids. Vì chất gây nghiện như heroin và OxyContin làm rối quá trình
yêu thích và quá trình ham muốn (dopamine và endorphins cùng hoạt động một
lúc), chúng là một trong những loại chất gây nghiện nhiều nhất. Marijuana cũng
tương tự. Nó tương tác với cả hai quy trình, vừa thúc đẩy dopamine vừa thúc đẩy
hệ thống endocannabinoid. Hiệu quả kép này tạo ra kết quả bất thường.
Thúc đẩy dopamine có thể dẫn đến việc tự nguyện gắn kết
với những thứ thật ra không mấy quan trọng. Ví dụ, người nghiện marijuanna có
thể đứng trước một cái bồn rửa, chăm chú nhìn những giọt nước từ trong vòi, bị
quyến rũ bởi cảnh tượng tầm thường của những giọt nước rớt xuống. Hiệu quả thúc
đẩy dopamine của marijuanna cũng khá rõ ràng khi người hút marijuana bị lạc
trong suy nghĩ của chính họ, lơ lửng vô định trong các thế giới tưởng tượng của
họ. Mặt khác, trong một số tình huống khác, marijuanna đè ép dopamine, bắt chước
điều mà N&L làm. Trong trường hợp đó, các hoạt động thường gắn liền với ham
muốn và động lực như đi làm, đi học, hay đi tắm, trở nên ít quan trọng hẳn đi.
SỰ
BỐC ĐỒNG VÀ TRƯỢT DỐC
Nhiều quyết định của con nghiện – cụ thể là các quyết
định có hại – thường xuất phát từ sự bốc đồng. Hành vi bốc đồng xuất hiện khi
khoái cảm tức thời mang lại quá nhiều giá trị, còn các hậu quả trong tương lai
thì không đủ giá trị. Dopamine ham muốn đã chiếm quyền kiểm soát các phần lý
trí của não bộ. Chúng ta thừa biết các lựa chọn của mình không phải là tốt nhất,
nhưng chúng ta quá yếu đuối để từ chối nó. Như thế ý chí tự do của chúng ta đã
thỏa hiệp với một ham muốn quá mức để có được khoái cảm tức thời; có thể nó là
một túi khoai tây chiên khi chúng ta đang ăn kiêng, hoặc vung tiền vào một bữa
tiệc mà chúng ta không chi trả nổi.
Chất gây nghiện thúc đẩy dopamine cũng có thể thúc đẩy
các hành vi bốc đồng. Một con nghiện cocaine đã từng nói, “Khi tôi hít một liều
cocaine, tôi cảm thấy mình là một con người mới. Và điều đầu tiên mà con người
mới này muốn là thêm một liều cocaine nữa.” Khi con nghiện thúc đẩy hệ thống
dopamine của anh ta, hệ thống dopamine phản hồi bằng cách đòi hỏi thêm nhiều sự
thúc đẩy nữa. Đó là lý do hầu hết con nghiện cocaine đều hút thuốc lá khi họ
hít cocaine. Cũng như cocaine, nicotine thúc đẩy sản sinh thêm dopamine, nhưng
nó rẻ hơn và dễ mua hơn.
Thật ra, nicotine cũng là một loại chất gây nghiện bất
thường vì nó ít có tác dụng ngoại trừ chuyện kích thích bốc đồng. Theo nhà
nghiên cứu Roland R. Griffiths, tiến sĩ, giáo sư ngành khoa học tâm lý hành vi ở
Trường Đại học Y Johns Hopkins, “Khi bạn mời người khác nicotine lần đầu tiên,
hầu hết mọi người sẽ không thích nó. Khác với nhiều loại chất gây nghiện khác –
người dùng nói là họ thích nó và sẽ thử lần nữa.” Nicotine không khiến bạn phê
như marijuana hay bị nhiễm độc như cồn hay lên dây cót như tốc độ. Nhiều người
nói là nó khiến họ thấy thư giãn và tỉnh táo hơn, nhưng thật ra, điều chính yếu
mà nó làm là khiến bạn thèm nó hơn. Nó là một vòng lặp hoàn hảo. Mục tiêu duy
nhất của việc hút thuốc là để bị nghiện, do đó người ta hút thuốc để giải thoát
khỏi sự khó chịu do thèm muốn đem lại, nhưng một người đàn ông vác cục đá cả
ngày vì anh ta cảm thấy thật dễ chịu khi được bỏ nó xuống.
Cơn nghiện xuất phát từ ham muốn được gieo trồng bởi
các hóa chất. Hệ thống tinh vi nói cho chúng ta biết mình thích hay không thích
thứ gì không liên quan gì tới năng lượng thô trong việc chế tạo ra dopamine ham
muốn. Cảm giác của sự ham muốn trở nên không thể chịu đựng và cuối cùng tự tách
ra khỏi việc liệu thứ mà chúng ta muốn có phải là thứ mà chúng ta thực sự cần,
nó có tốt cho chúng ta, hay sẽ giết chết chúng ta. Nghiện ngập không phải là dấu
hiệu của một cá tính yếu hay thiếu thốn ý chí. Nó xuất hiện khi quy trình ham
muốn bị ném vào trạng thái bệnh hoạn vì bị thúc đẩy quá mức.
Sản xuất dopamine quá nhiều và quá lâu, sức mạnh của
nó sẽ bùng phát. Khi nó nắm quyền kiểm soát cuộc đời bạn, rất khó để kềm chế nó
lại.
BỆNH
NHÂN PARKINSON MẤT NHÀ VÌ TRÒ POKER VIDEO
Những loại thuốc tiêu khiển không phải thứ duy nhất tạo
ra dopamine. Có nhiều loại thuốc được kê đơn cũng có tác dụng tương tự, và khi
chúng đánh mạnh vào quy trình ham muốn, nhiều thứ kỳ quặc sẽ xảy ra. Bệnh
Parkinson là một loại bệnh mà lượng dopamine chịu trách nhiệm cho việc kiểm
soát vận động cơ bắp bị thiếu hụt. Hay, nói đơn giản hơn, đó là cách mà chúng
ta phiên dịch các ý tưởng của thế giới bên trong thành hành động ở thế giới bên
ngoài, cách mà chúng ta áp đặt ý chí của mình cho thế giới. Khi không có đủ
dopamine trong quá trình này, người bệnh trở nên cứng nhắc và run rẩy, và họ di
chuyển chậm đi. Thuốc dùng để trị liệu loại bệnh nào là những loại thúc đẩy sản
sinh dopamine.
Hầu hết mọi người đều phản ứng tốt với thuốc này,
nhưng một trên sáu người sẽ gặp vấn đề với các hành vi liều mạng để tìm kiếm
khoái cảm. Những hành vi thường thấy nhất của việc dopamine bị thúc đẩy quá mức
này gồm có nghiện đánh bạc, ham muốn tình dục cao, và mua sắm bốc đồng. Để
nghiên cứu nguy cơ này, các nhà nghiên cứu người Anh đã cung cấp một loại thuốc
có tên là L-Dopa cho mười lăm tình nguyện viên khỏe mạnh. L-dopa thay đổi lượng
dopamine bên trong não bộ, và dùng để chữa bệnh Parkinson. Họ đưa cho mười lăm
tình nguyện viên khác một liều giả dược (placebo). Không ai trong số họ biết
mình được đưa cho thuốc thật hay thuốc giả.
Sau khi uống thuốc, những tình nguyện viên được đi
chơi cá cược. Những nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng những người uống thuốc
thúc đẩy dopamine thật cược nhiều hơn và liều hơn những người uống giả dược. Hiệu
quả này tác động mạnh hơn ở đàn ông so với phụ nữ. Các nhà nghiên cứu định kỳ
yêu cầu cho những người tham gia đánh giá mức độ hạnh phúc của họ. Không có nhiều
khác biệt giữa hai nhóm. Lượng dopamine tăng lên thúc đẩy các hành vi bốc đồng
chứ không phải sự thỏa mãn – nó thúc đẩy ham muốn, chứ không phải sự yêu thích.
Khi các nhà khoa học sử dụng các máy từ trường mạnh để
nhìn vào bên trong não bộ của những người tham gia, họ cũng tìm thấy một hiệu ứng
khác: các tế bào dopamine càng hoạt động mạnh thì tình nguyện viên càng mong thắng
nhiều tiền.
Không có gì lạ khi người ta tự lừa dối mình theo cách
này. Có rất ít thứ trong cuộc sống hàng ngày mà tỉ lệ chúng xảy ra với chúng ta
còn thấp hơn tỉ lệ trúng vé số. Một người có thể có tới bốn người trông giống y
như họ, hoặc bị một cái máy bán hàng tự động đè chết. Một người có khả năng bị
sét đánh gấp 100 lần so với khả năng trúng vé số. Nhưng lại có hàng triệu người
mua vé số. “Thế nào cũng phải có ai đó trúng số chứ.” – họ nói. Một người mê
dopamine tinh tế hơn thể hiện tình yêu của mình với vé số nói như thế này: “Tôi
đang mua niềm hy vọng với giá 1 đô la.”
Trông mong trúng vé số có thể khá thiếu lý trí rồi,
nhưng những người phải uống thuốc thúc đẩy sản sinh dopamine mỗi ngày còn có thể
tạo ra những phán xét méo mó nghiêm trọng hơn:
Vào ngày 10 tháng 3 năm
2021, các luật sư của Ian – cư dân 66 tuổi ở Melbourne, Úc, đã đệ trình một
tuyên bố yêu cầu bồi thường tại tòa án liên bang. Ông kiện nhà sản xuất thuốc
Pfizer, cho rằng thuốc trị Parkinson của họ - Cabaser – làm ông mất hết tất cả
những gì ông có.
Ông được chẩn đoán mắc bệnh
Parkinson năm 2003. Bác sĩ kê đơn thuốc Cabaser, và năm 2004, liều thuốc của
Ian tăng gấp đôi. Đó là lúc bắt đầu có vấn đề. Ông bắt đầu cá cược lớn trên máy
chơi poker. Ông đã nghỉ hưu, và nhận được khoảng lương hưu khiêm tốn tầm $850 đô
la một tháng. Mỗi tháng ông đều bỏ hết số tiền vào những các máy đánh bài này,
mà vẫn không thấy đủ. Để chi trả cho chứng cưỡng chế này, ông đã bán xe hơi với
giá $829, thế chấp gần như tất cả những gì ông có với giá $6,135 và vay mượn
thêm $3,500 từ gia đình và bạn bè. Sau đó, ông còn vay mượn hơn $50,000 từ tổ
chức tài chính, và vào ngày 7 tháng 7 năm 2006, ông bán nhà.
Nói chung, người đàn ông
khiêm tốn này đã đánh bạc hơn $100,000. Cuối cùng ông đã dừng lại vào năm 2010,
khi ông đọc một bài báo về mối liên hệ giữa thuốc trị bệnh Parkinson và việc
bài bạc. Ông dừng uống thuốc Cabaser, và vấn đề biến mất.
Tại sao một số
người dùng thuốc trị Parkinson dính vào các hành vi hủy hoại đời họ, còn số
khác thì lại không? Có khả năng là vì bộ gene của họ nhạy cảm và yếu ớt hơn. Những
người thường xuyên đánh bạc trong quá khứ thì hay mất kiểm soát với vấn đề bài
bạc hơn là những người không đánh bạc sau khi họ uống thuốc trị Parkinson, cho
thấy rằng có một số đặc điểm tính cách có thể khiến người ta lâm nguy.
Một nguy cơ khác của thuốc trị Parkinson là ham muốn
tình dục cao. Trong series các trường hợp bệnh tại Phòng Khám Mayo – theo dõi
các bệnh nhân bị một loại bệnh nhất định hay đang điều trị theo một phác đồ nhất
định – có một trường hợp kể về một người đàn ông 57 tuổi được điều trị với thuốc
L-dopa, ông ta “giao hợp hai lần một ngày và nhiều hơn nếu có thể. Cả ông và vợ
đều làm việc cả ngày, và vì vợ ông rất bận rộn, nên bà cảm thấy khó mà thỏa mãn
được ông.” Sau khi ông nghỉ hưu ở tuổi 62, mọi thứ càng tệ hơn. Ông nâng cấp mức
độ tình dục của mình lên qua hai cô gái trẻ trong đại gia đình cũng như những
người phụ nữ hàng xóm. Cuối cùng, vợ ông phải bỏ việc để hỗ trợ ham muốn tình dục
của ông.
Một bệnh nhân khác thể hiện sự ham muốn tình dục cao của
mình qua việc bỏ hàng giờ đồng hồ trong phòng chat người lớn trên internet –
nhưng, mặt khác, thậm chí những người khỏe mạnh bình thường, không cần uống thuốc
cũng khá nhạy cảm với tiếng gọi dopamine đến từ phim khiêu dâm, thứ được
internet góp phần tăng áp.
Đương nhiên, bạn không cần thuốc trị Parkinson chảy ào
ào qua não bạn để lật ngược cuộc đời mình với ám ảnh tình dục. Hãy xem xét bộ
ba đáng sợ bao gồm dopamine, công nghệ và khiêu dâm.
NHIỀU
HƠN, NHIỀU HƠN, NHIỀU HƠN: DOPAMINE VÀ QUYỀN LỰC CỦA PHIM KHIÊU DÂM
Noah
là một chàng trai 28 tuổi phải tìm sự giúp đỡ vì anh ấy không thể ngừng xem
phim khiêu dâm. Anh lớn lên trong gia đình Công giá, và lần đầu tiên anh xem
phim khiêu dâm là khi anh 15 tuổi. Anh lên mạng tìm thứ gì đó không liên quan
thì nhìn thấy bức hình một phụ nữ khỏa thân. Anh nói rằng từ giây phút đó, anh
đã mắc câu.
Ban
đầu, mọi chuyện không quá tệ. Anh truy cập vào Internet thông qua modem dial-up
và “mất cả thế kỷ để load cho xong một bức hình.” Anh đã khá may mắn. Công nghệ
đã hạn chế liều lượng hàng ngày của anh. Anh mô tả những tấm hình đầu tiên mà
anh xem là “thuần hóa”. Theo thời gian, cả hai thứ này đều thay đổi. Băng thông
rộng cho phép anh truy cập vào hình ảnh ngay lập tức, và giờ anh có thể thêm
video vào hoạt động thường ngày của mình. Các hình ảnh thuần hóa trước kia đã
nhường chỗ cho những mô tả các cảnh nóng hơn, và sức chịu đựng của anh với cơn
sốt khiêu dâm tăng lên.
Anh
xem hành vi của mình như một tội lỗi, một thất bại về đạo đức, và anh cố dùng
việc đến nhà thờ để kiểm soát cơn cưỡng chế của mình. Anh đi thú tội thường
xuyên, và nhận được nhiều sự động viên về mặt cảm xúc để giúp anh cắt giảm thói
quen xem phim khiêu dâm của mình. Nhưng khi công việc đòi hỏi anh phải làm ở
chi nhánh nước ngoài, mọi thứ vụn vỡ. Không thể nói tiếng địa phương, anh bị cô
lập giữa xã hội, và chứng cưỡng chế của anh bùng phát dữ dội hơn bao giờ hết.
Anh nói, “Mâu thuẫn nội tại, sự tranh đấu bên trong là thứ khiến mọi chuyện trở
nên khó khăn. Nó là cuộc chiến với chính mình.” Cảm thấy hoàn toàn mất kiểm
soát, anh không còn tin rằng đây chỉ là một thất bại đạo đức nữa. “Tôi phải chiến
đấu ở mức độ hóa chất vì tôi muốn được kết hôn ở một thời điểm nào đó.”
Nhờ Internet, những tư liệu hình ảnh tình dục trở nên
dễ tìm kiếm hơn bao giờ hết. Nhiều người cho rằng người ta hoàn toàn có thể bị
nghiện phim khiêu dâm, ngay cả với những người khỏe mạnh không phải uống bất kỳ
loại thuốc nào. Năm 2015, tờ Daily Mail
phát biểu rằng cứ hai mươi lăm người trẻ ở Anh, thì có một người được cho là bị
nghiện tình dục.
Một phóng viên của tờ báo đã nói chuyện với các nhà
nghiên cứu ở Đại Học Cambridge, họ mô tả thí nghiệm mà họ đã làm – đưa những
người đàn ông trẻ vào máy quét não, và chiếu video khiêu dâm cho họ xem. Như đã
dự đoán, hoạt động dopamine trong não họ bừng sáng. Hoạt động này trở lại mức
bình thường khi họ xem những video bình thường.
Các nhà khoa học cho tình nguyện viên ngồi trước máy
tính, và phát hiện ra rằng, trong tất cả nội dung trên internet, hình ảnh những
người phụ nữ không mặc quần áo là thứ khiến nhiều đàn ông trẻ click vào một
cách không kềm chế được nhất. Họ cũng phát hiện ra rằng nếu cho người ta xem những
“bức ảnh kích thích tình dục mạnh” thì họ sẽ bị phân tâm khỏi bất kỳ thứ gì mà
họ đang cố chú ý vào. (Các nhà khoa học nghiệp dư có thể thử thí nghiệm điều
này tại nhà.) Phần cuối của nghiên cứu, họ kết luận rằng, hành vi tình dục
không kềm chế được được thôi thúc bởi việc tiếp cận quá dễ dàng vào những hình ảnh
khiêu dâm trên internet.
QUYỀN
LỰC CỦA TIẾP CẬN DỄ DÀNG
Khi nói tới chứng nghiện, việc tiếp cận dễ dàng đóng
vai trò quan trọng. Có nhiều người bị nghiện thuốc lá và cồn hơn số người nghiện
heroin, thậm chí ngay cả khi heroin đánh vào não bộ khiến sự nghiện ngập phát
sinh dễ dàng hơn. Thuốc lá và cồn là vấn nạn lớn trong sức khỏe cộng đồng vì
chúng quá để tìm. Trên thực tế, cách hiệu quả nhất để giảm vấn nạn này là khiến
cho những thứ này khó tìm hơn.
Chúng ta đều nhìn thấy những quảng cáo “ngưng hút thuốc”
trên xe buýt và tàu điện ngầm. Chúng không hề hiệu quả. Chúng ta đã nghe nhiều
về các chương trình học đường dạy trẻ nói không với ma túy và cồn. Trong nhiều
trường hợp, tỉ lệ sử dụng ma túy và cồn tăng lên sau những chương trình này vì
họ đã chọc vào sự tò mò của các học sinh vị thành niên. Giải pháp duy nhất có vẻ
được việc là tăng thuế của các sản phẩm này lên, và giới hạn địa điểm cũng như
thời gian mà những sản phẩm này được bày bán. Khi người ta áp dụng những biện
pháp này, thì tỉ lệ sử dụng giảm xuống.
Khi lượng chướng ngại để sử dụng thuốc lá tăng lên,
thì chướng ngại để tiếp cận phim khiêu dâm giảm xuống. Ngày trước, việc có được
một bức ảnh khiêu dâm là cả một thử thách. Người ta phải gom góp dũng khí đi
vào nhà thuốc, chọn một tạp chí, rồi hy vọng rằng thu ngân không phải là một
thành viên của giới tính kia. Hiện nay, các bức ảnh và video khiêu dâm có thể
tiếp cận trong vài giây trong môi trường hoàn toàn riêng tư. Không có bất kỳ
chướng ngại gì của sự xấu hổ và e ngại.
Chúng ta vẫn chưa biết liệu rằng nghiện phim khiêu dâm
có giống với nghiện ma túy hay không, nhưng chúng có nhiều điểm giống nhau.
Cũng giống như khi nghiện ma túy, người ta bị cuốn vào vòng xoáy của phim khiêu
dâm và bỏ càng lúc càng nhiều thời gian vào hành vi này – đôi khi là hàng mấy
tiếng đồng hồ mỗi ngày. Họ bỏ mặc những hoạt động khác để tập trung vào các
trang web người lớn. Mối quan hệ tình dục của họ và bạn đời có xu hướng trở nên
ít thường xuyên hơn và ít thỏa mãn hơn. Một chàng trai trẻ đã hoàn toàn từ bỏ
chuyện hẹn hò. Anh nói rằng anh thà xem phim khiêu dâm còn hơn đi chơi với một
phụ nữ bằng xương bằng thịt vì những người phụ nữ trong các bức ảnh khiêu dâm
chẳng đòi hỏi gì từ anh, và chẳng bao giờ chối từ anh.
Cũng như ma túy, việc lờn thuốc cũng xuất hiện với
phim khiêu dâm, “liều lượng” ban đầu không còn hiệu quả nữa. Khi những con nghiện
tình dục xem đi xem lại những hình ảnh khiêu dâm giống nhau, sự hứng thú của họ
biến mất. Hoạt động của dopamine trong não họ giảm đi khi những hình cảm được lặp
đi lại lại. Điều tương tự cũng xảy ra đối với những người đàn ông khỏe mạnh khi
xem đi xem lại một đoạn video khiêu dâm. Khi họ xem video mới, hệ thống
dopamine của họ lại nâng cao. Trải nghiệm cơn sốt dopamine, sau đó lại bị sụt
giảm dopamine (xem lại hình cũ), rồi lại một cơn sốt dopamine mới (hình mới), đẩy
con nghiện đến việc tìm kiếm các nguồn ảnh mới – điều này lý giải tại sao việc
lướt các trang web người lớn trở nên khó kềm chế. Khó mà chống lại được những
nhu cầu dopamine, đặc biệt là với những thứ quan trọng với quá trình tiến hóa
loài người như tình dục. Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy sự phân tách giữa ham
muốn/yêu thích, tương tự như ở ma túy: “Con nghiện tình dục có mức độ ham muốn
cao hơn khi xem phim khiêu dâm, nhưng họ không nhất thiết là sẽ đánh giá nhiều
sao cho mức độ yêu thích đối với những bộ phim này.”
TRÒ
CHƠI ĐIỆN TỬ CỦA GÂY NGHIỆN?
Không chỉ phim khiêu dâm gài bẫy người dùng máy tính.
Nhiều nhà khoa học cho rằng trò chơi điện tử cũng có thể gây nghiện. Theo một
cách nào đó, các trò chơi điện tử khá giống với sòng bạc. Như những cái máy kéo
(slot machine), trò chơi điện tử khiến người chơi ngạc nhiên với những phần thưởng
không dự đoán trước được. Tuy nhiên, chúng còn làm được nhiều hơn thế, điều này
có thể khiến chúng trở thành tác nhân giải phóng dopamine mạnh hơn. Để nghiên cứu
vấn đề này, nhà tâm lý học Douglas Gentile ở Đại học bang Iowa phát hiện ra rằng,
gần 1/10 người chơi game độ tuổi từ 8 đến 18 bị nghiện, gây ảnh hưởng xấu đến
gia đình, xã hội, trường học và tâm lý của chính họ vì thói quen chơi game, tỉ
lệ nghiện ngập cao gấp 5 lần so với những người đánh bài, theo Hội đồng nghiên
cứu quốc gia về cờ bạc bệnh lý. Điều gì đã tạo ra sự khác biệt lớn về số lượng
người chơi bị nghiện này?
Một phần là do những người chơi game trong nghiên cứu
của Gentile là trẻ vị thành niên. Người lớn thường ít gặp những hậu quả nghiêm
trọng từ việc chơi game hơn. Tuy nhiên, não bộ của trẻ vị thành niên chưa hoàn
toàn phát triển, vì vậy trẻ vị thành niên sẽ hành động giống như những người lớn
gặp trục trặc về não bộ. Khác biệt lớn nhất trong não bộ của trẻ vị thành niên
là phần thùy trước – nó sẽ không phát triển hoàn toàn cho đến khi họ 20 tuổi.
Thùy trước giúp người lớn đánh giá mọi thứ đúng đắn. Chúng hoạt động giống như
một cái thắng xe, cảnh báo chúng ta khi chúng ta sắp làm điều gì đó không phải
một ý kiến tốt. Không có thùy trước phát triển đầy đủ, trẻ vị thành niên cư xử
bốc đồng, liều mạng trước những quyết định không thông minh lắm, ngay cả khi
chúng ý thức được điều đó.
Tuy nhiên, mọi chuyện còn hơn thế nữa. Game phức tạp
hơn máy kéo (slot machine), vì thế các lập trình viên có nhiều cơ hội để cài
vào đó nhiều tính năng thúc đẩy sản sinh dopamine để khiến cho người chơi khó
ngừng chơi hơn.
Các trò chơi điện tử hoàn toàn liên quan đến trí tưởng
tượng. Chúng khiến chúng ta đắm mình trong một thế giới mà mơ tưởng của chúng
ta thành hiện thực, nơi mà dopamine có thể trốn tránh thực tế và hưởng thụ ánh
nắng ấm áp của những khả năng vô tận. Chúng ta có thể khám phá những không gian
thay đổi thường xuyên, đảm bảo rằng sự ngạc nhiên sẽ không bao giờ kết thúc.
Chúng ta bắt đầu trong sa mạc, rồi đi xuyên qua rừng mưa, rồi lại đến một thung
lũng đen tối của một đô thị địa ngục nghiệt ngã, sau đó, đột nhiên chúng ta lên
phi thuyền, săn đuổi một thế giới ngoài hành tinh.
Tuy nhiên, người chơi còn làm được nhiều thứ hơn là chỉ
khám phá. Các trò chơi điện tử thường hoạt động theo kiểu nâng cấp dần. Ở đó,
tương lai luôn tốt hơn hiện tại. Những người chơi thăng hạng qua từng cấp khi
tăng sức mạnh và khả năng của mình lên. Đó là giấc mơ dopamine thành hiện thực.
Để quá trình thăng cấp hiển hiện rõ ràng trong tâm trí của người chơi, màn hình
game thường hiển thị số điểm mà họ đạt được hoặc quá trình phát triển của họ,
và họ sẽ không bao giờ quên lãng điều này. Họ luôn phải theo đuổi nhiều hơn.
Trò chơi điện tử đầy phần thưởng. Người chơi thu thập
điểm thưởng, săn kho báu, hoặc bắt những con kỳ lân ma thuật để thăng cấp. Sự kỳ
vọng của người chơi luôn được giữ vững vì họ không bao giờ biết được phần thưởng
tiếp theo sẽ ở đâu. Một số game buộc bạn giết quái vật để kiếm điểm thưởng; số
khác thì bạn chỉ cần nhìn vào rương kho báu.
Khi người chơi mở một rương kho báu mà họ mới tìm ra,
nó có thể chứa thứ mà người đó đang tìm kiếm, nhưng cũng có thể không. Ví dụ
như, bạn cần phải thu thập bảy viên đá quý, nếu như mỗi lần mở rương thì bạn có
một viên, thì bạn có thể đoán trước được điều này. Và nó chẳng còn gì bất ngờ,
chẳng còn phần thưởng cho lỗi dự đoán nữa, cũng không có dopamine. Mặt khác, nếu
bạn phải mở cả nghìn cái rương để tìm một viên đá, thì người chơi sẽ quá bực
mình và từ bỏ. Thế thì, làm sao mà nhà sản xuất game biết được họ nên để tỉ lệ
phần trăm rương chứa đá quý là bao nhiêu? Câu trả lời chính là dữ liệu. Rất nhiều
dữ liệu.
Các game trực tuyến thường xuyên thu thập thông tin về
người chơi. Họ chơi trong bao lâu? Khi nào thì họ từ bỏ? Trải nghiệm như thế
nào sẽ khiến họ chơi lâu hơn? Còn trải nghiệm nào sẽ khiến họ bỏ cuộc? Theo nhà
lý thuyết game Tom Chatfield, những game trực tuyến lớn nhất đã thu thập hàng tỷ
điểm dữ liệu về người chơi. Họ biết chính xác cái gì sẽ khiến dopamine bừng
sáng, và cái gì sẽ tắt nó đi – mặc dù những người thiết kế game sẽ không liên hệ
những hiện tượng này với việc kích thích dopamine, họ đơn giản nghĩ về “điều gì
mới hiệu quả”.
Vậy thì, các dữ liệu đã nói gì về con số rương kho báu
chứa đá quý lý tưởng nhất? Là con số ma thuật 25%. Đó là thứ khiến giữ người
chơi với game lâu nhất. Và chẳng có lý do gì mà người ta lại phải để trống 75%
rương còn lại. Những nhà phát triển game bỏ những phần thưởng có giá trị thấp
vào những cái rương không có đá quý, vì thế mỗi lần mở rương sẽ là một lần ngạc
nhiên với người chơi. Có thể là một ít xu. Có thể là một ống ngắm mới cho súng
của bạn. Có thể là một cặp kính râm khiến nhân vật game của bạn trông ngầu hơn.
Chatfield nói rằng một phần thưởng như thế chỉ nên được tìm thấy trong 1/1000
cái rương kho báu. (Nhân tiện, game cũng sẽ không để cho bạn thăng lên cấp mới
chỉ với bảy viên đá quý. Hàng tỉ điểm dữ liệu đã chứng minh rằng 15 mới là con
số tối ưu khiến người ta chơi lâu nhất có thể.)
Điều đáng nói ở đây là các chất dẫn truyền thần kinh
N&L cũng đóng góp vào việc khiến game trở nên thu hút hơn. Có nhiều game mà
bạn có thể chơi với bạn bè mình. Niềm vui chúng ta có được khi giao tiếp với mọi
người mà chẳng chẳng có mục đích nào khác việc để đồng hành và kết bạn với họ
là một trải nghiệm N&L. Mặt khác, khi chúng ta kết hợp cùng nhau vì một mục
đích chung, chúng ta đang cố gắng vì một tương lai tốt đẹp hơn, nên nó liên
quan mật thiết tới dopamine (ngay cả khi nó chỉ là đánh chiếm thành trì của đối
thủ). Game cho chúng ta cả hai loại niềm vui xã hội này.
Nhiều video game thực sự rất đẹp, đây là một cách khác
để thúc đẩy niềm vui N&L. Thực tế, nhiều game đẹp một cách đáng kinh ngạc
do người ta đã đổ một lượng khổng lồ các nguồn lực vào những người tài năng để
tạo ra chúng. Công ty Los Angeles Times đã
phát triển trò game online Star Wars: The
Old Republic với công sức của hơn 800 người trên cả 4 lục địa và phải trả một
khoản tiền hơn $200 triệu đô la. Thế giới của trò chơi thực sự khổng lồ. Để
chơi hết các mạch truyện trong game thì phải tốn hơn 1,600 giờ chơi. Đầu tư nhiều
tiền như vậy vào một trò chơi thì khá rủi ro, nhưng lợi nhuận đạt được thì hết
sức tiềm năng. Grand Theft Auto, một
trong những series game thành công nhất, đã bán được hơn $1 tỉ đô lại trong chỉ
3 ngày khi phát hành phiên bản game thứ 15. Người Mỹ chi tiêu hơn 20 tỉ đô la một
năm cho video game; họ chỉ chi số tiền bằng phân nửa để mua vé xem phim vào năm
2016 – năm huy hoàng của các phòng vé ở Mỹ.
DOPAMINE
: DOPAMINE
Nhầm lẫn giữ việc thích và muốn thứ gì đó là điều hoàn
toàn tự nhiên. Rõ ràng là chúng ta sẽ muốn thứ mà chúng ta thích sở hữu. Điều
này sẽ khá ổn nếu chúng ta là một loài sinh vật có lý trí, và bất chấp tất cả bằng
chứng dẫn đến điều ngược lại, chúng ta luôn tin rằng mình là một loài sinh vất
có lý trí. Nhung mà đâu phải. Chúng ta thường xuyên muốn những thứ mà mình
không thích. Ham muốn dẫn dắt chúng ta tới những thứ có thể phá hủy đời mình,
như ma túy, cờ bạc, và những hành vi ngoài tầm kiểm soát khác.
Dopamine ham muốn là một thứ mạnh mẽ. Nó tập trung vào
sự chú ý, động lực và sự hồi hộp. Nó ảnh hưởng trầm trọng với các lựa chọn của
chúng ta. Nhưng nó không hẳn quá mạnh mẽ. Con nghiện có thể cai nghiện. Người
béo phì có thể giảm cân. Đôi khi chúng ta tắt tivi, đứng dậy và chạy bộ. Loại
phản ứng não bộ nào đủ mạnh để chúng ta có thể chống lại dopamine? Là dopamine.
Dopamine chống lại dopamine. Loại mạch thần kinh chống lại mạch thần kinh của sự
ham muốn được gọi là mạch thần kinh kiểm
soát dopamine.
Bạn có thể nhớ lại rằng, trong nhiều tình huống,
dopamine tập trung vào tương lai thường đối đầu với những hoạt động của mạch thần
kinh N&L và ngược lại. Nếu bạn đang nghĩ về việc đi đâu để ăn tối, bạn có
thể không thưởng thức được mùi vị hay kết cấu của món xăng-quít mà bạn đang ăn
trong bữa trưa. Nhưng giữa những hệ thống dopamine tập trung vào tương lai đó,
bản thân chúng cũng đối đầu với nhau.
Tại sao não bộ phát triển những mạch thần kinh đối đầu
với nhau như vậy? Khiến cho chúng hoạt động cùng nhau không phải hợp lý hơn
sao? Thực ra là không. Các hệ thống nắm giữa các lực lượng đối đầu nhau thì dễ
kiểm soát hơn. Đó là lý do tại sao xe hơi vừa có chân ga vừa có chân thắng, và
cũng là lý do tại sao não bộ dùng nhiều mạch thần kinh chống lại nhau.
Không hề ngạc nhiên là mạch não kiểm soát dopamine nằm
ở thùy trước trán – khu vực não bộ này đôi khi được gọi là tân sinh (neocortex)
vì chúng mới tiến hóa gần đây. Nó chính là thứ khiến con người trở nên đặc biệt.
Nó cho phép chúng ta tưởng tượng – chúng ta có thể đưa bản thân mình đi xa hơn
trong tương lai so với mức mà mạch thần kinh mong muốn, vì thế chúng ta có thể
tạo ra các kế hoạch lâu dài. Nó cũng là phần cho phép chúng ta tối đa hóa nguồn
lực trong tương lai bằng cách tạo ra các công cụ và sử dụng các khái niệm phổ
quát; những khái niệm vượt lên trên các trải nghiệm ngay và luôn của cảm giác,
như ngôn ngữ, toán học, và khoa học. Nó vô cùng lý trí. Nó không cảm nhận, vì cảm
xúc là một hiện tượng thuộc về N&L. Như chúng ta sẽ thấy trong chương tiếp
theo, nó lạnh lùng, tính toán, và vô tình, nó sẵn sàng làm bất cứ thứ gì để đạt
được mục đích.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét