MUỐN
VÀ THÍCH
Sự chuyển tiếp từ niềm hứng thú đến sự tận hưởng có thể
khá thử thách. Hãy nghĩ về sự ân hận của người mua – thứ cảm giác hối tiếc xuất
hiện sau khi họ vừa đặt một đơn hàng lớn. Thông thường thì cảm giác này đến từ
nỗi sợ hãi rằng mình đã có sự lựa chọn sai lầm, cảm giác tội lỗi khi hoang phí,
hoặc sự nghi ngờ rằng mình đã bị người bán hàng dụ dỗ. Thật ra, đây là một ví dụ
về việc ham muốn của bạn đã thất hứa: nó hứa với bạn rằng nếu bạn mua chiếc xe
hơi đắt tiền đó thì bạn sẽ vô cùng vui sướng, và cuộc đời bạn từ nay sẽ đổi
khác. Và khi bạn có được nó rồi, thì thứ cảm giác này không còn mạnh mẽ mà cũng
chẳng còn tồn tại lâu như bạn mong muốn nữa. Ham muốn thường thất hứa – điều chắc
chắn phải xảy ra, vì nó không có trách nhiệm gì trong việc tạo ra cảm giác thỏa
mãn. Nó không đóng bất kỳ vai trò gì trong việc biến giấc mơ thành hiện thực.
Có thể nói rằng, ham muốn chỉ là một người bán hàng.
Khi chúng ta dự đoán về việc mua món đồ mà chúng ta
ham thích, hệ thống dopamine hướng về tương lai được kích hoạt và tạo ra sự phấn
khởi. Khi chúng ta đã sở hữu thành công món đồ, thì món đồ ham thích của chúng
ta chuyển từ không gian ngoại vi nhìn lên
sang không gian nội tại nhìn xuống; từ
lãnh địa tương lai xa xôi trở về lãnh địa gần bên và viên mãn của N&L. Niềm
ân hận của người mua chính là sự thất bại của trải nghiệm N&L trong việc đền
bù mất mát của kích thích dopamine. Nếu chúng ta mua sắm một cách thông minh,
thì có khả năng sự thỏa mãn đến từ N&L sẽ đủ để lấp đầy mất mát của cơn sốt
dopamine đó. Ngoài ra, một cách khác để tránh khỏi niềm ân hận của người mua
chính là mua thứ gì đó tạo ra nhiều mong đợi dopamine hơn, thí dụ như, một dụng
cụ, như máy vi tính mới giúp tăng hiệu quả công việc của bạn, hay một cái áo
khoác khiến bạn trông ngầu hơn khi bạn ra ngoài lần tới.
Do đó, chúng ta có cách để tránh khỏi niềm ân hận người
mua: (1) theo đuổi cơn phê dopamine bằng cách mua nhiều hơn nữa, (2) tránh cú sốc
dopamine bằng cách mua ít đi, hay (3) tăng cường khả năng chuyển tiếp từ dopamine
ham muốn sang sự yêu thích từ N&L. Tuy nhiên, chẳng có cách nào đảm bảo
100% rằng thứ mà chúng ta khao khát sẽ trở thành thứ mà chúng ta yêu thích. “Muốn”
và “Thích” được tạo ra bởi hai hệ thống khác nhau trong não bộ, vì thế thường
thì chúng ta không thích thứ mà chúng ta muốn. Đó là điều xảy ra trong cảnh
phim của bộ sitcom The Office trong
đó Will Ferrell, vị giám đốc tạm thời của Deangelo Vickers, cắt một cái bánh lớn:
Deangelo:
Tôi muốn ăn miếng trong góc.
Anh ta cắt miếng bánh trong góc, và ăn nó
bằng tay.
Deangelo: Tại sao tôi lại làm vậy
nhỉ? Ăn cũng đâu có ngon lành gì. Tôi thậm chí còn chẳng muốn ăn. Hồi trưa tôi
đã ăn bánh rồi.
Anh ta ném phần còn lại của miếng bánh
vào thùng rác.
Deangelo (thọc tay vào cái bánh, chộp lấy
một miếng khác): Không. Biết sao không? Tôi đã làm rất tốt. Tôi xứng đáng
được ăn miếng này.
Anh ta ngừng lại, rồi:
Deangelo: Tôi đang làm gì thế này? Dừng
lại đi, Deangelo!
Anh ta lại ném miếng bánh đó đi, sai đó
quay lại cái bánh. Anh ta chồm người về phía cái bánh để hét vào nó.
Deangelo: Không! Không!
Phân biệt được thứ mình muốn và thứ mình thích là một
chuyện khó khăn, nhưng sự không liên quan này còn kịch tính hơn khi người ta
nghiện thuốc.
ĐỘT
NHẬP VÀO QUY TRÌNH HAM MUỐN
Từ
khi dành quá nhiều thời gian để theo đuổi phụ nữ, Andrew dành gần như toàn bộ
thời gian rảnh ở quán bar. Khi anh học đại học, anh sẽ đến những buổi tiệc bia
thùng để uống đến tận sáng, vì thế, anh cảm thấy khá tự nhiên khi đi loanh
quanh với ly bia trên tay. Sau khi tốt nghiệp, các bạn nhậu của anh hầu như đã
bước tiếp lên những hành trình mới. Cồn không còn là một thứ quan trọng trong đời
họ nữa. Nhưng với Andrew, người coi quán bar như nhà mình, vẫn như cũ. Khi anh
nhìn thấy người mà anh thích thì anh uống nhanh hơn. Đôi mắt sáng lên khiến thế
giới trở nên hứng thú hơn, thúc đẩy anh tận hưởng đồ uống có cồn hơn.
Anh
biết rằng việc uống đồ có cồn của mình trở thành vấn đề khi cơn chếch choáng mỗi
sáng khiến anh không thể làm việc tốt được. Doanh số của anh bắt đầu trượt giảm,
và bác sĩ trị liệu của anh khuyên anh nên nghỉ uống bia một thời gian. Nhà trị
liệu đề nghị anh thử bỏ uống bia trong ba mươi ngày để xem thử cảm giác tỉnh
táo là như thế nào. Nhà trị liệu biết rằng nếu một người nghiện bia rượu nặng
có thể làm được điều này thì người đó thường sẽ cảm thấy tốt hơn – đầu óc tỉnh
táo hơn, người tràn năng lượng hơn, và có thể tận hưởng những niềm vui đơn giản
trong đời – và cảm giác ấy sẽ thúc đẩy sự tỉnh táo dài lâu hơn. Mặt khác, nếu một
người nghiện bia rượu không thể chịu nổi ba mươi ngày tỉnh táo, thì đó là dấu
hiệu của việc không thể kiểm soát việc uống bia rượu. Điều này sẽ khiến người
nghiện bia rượu nhìn ra vấn đề và thuyết phục họ xóa thức uống có cồn ra khỏi
cuộc đời.
Andrew
thử, và việc kiêng cử không khó khăn gì mấy – trừ những lúc anh ở trong quán
bar để tìm bạn tình. Ở đây có điều gì đó, một điều liên quan đến những trải
nghiệm truy đuổi quen thuộc thúc đẩy sự ham muốn mạnh mẽ. Nhà trị liệu để ý và
cảm thấy Andrew đã có dấu hiệu của chứng rối loạn sử dụng cồn. Ông yêu cầu
Andrew thử đến vài buổi gặp mặt của những người nghiện rượu ẩn danh xem sao.
Andrew
không đồng ý với chẩn đoán này. Anh tập trung vào việc vượt qua ham muốn khó kiểm
soát của mình về tình dục. Anh khá tự tin rằng nếu anh có thể kiểm soát được
nó, anh sẽ không cần phải đi bar nữa, và vấn đề về cồn sẽ tự hết. Quá trình trị
liệu kéo dài, và thay vì đến nói chuyện với nhà trị liệu, anh uống nhiều hơn.
Tuy nhiên, cuối cùng, anh đã đạt được mục tiêu của mình. Anh gặp được một người
thu hút sự quan tâm của anh, và niềm vui của anh không phai nhạt đi. Sau một
vài lần tìm hiểu và bắt đầu, anh hoàn toàn từ bỏ tình một đêm. Anh không đến
bar nữa, nhưng anh khá ngạc nhiên rằng việc uống bia vẫn kéo dài. Việc uống bia
đã cắm sâu vào não anh, thay đổi hoạt động của anh, và giờ thì anh không thể dừng
lại.
Như một tên lửa có định hướng, chất gây nghiện đập vào
hoạt động của ham muốn với một vụ nổ hóa chất mạnh mẽ. Chẳng có hoạt động tự
nhiên nào có thể so sánh với chúng. Thức ăn, tình dục, cái gì cũng không thể.
Alan Leshner, cựu giám đốc của Viện Quốc gia về Lạm dụng
Ma túy, đã nói rằng thuốc phiện “đột nhập” vào mạch não ham muốn. Chúng thúc đẩy
ham muốn mạnh mẽ hơn bất kỳ loại phần thưởng tự nhiên nào như thức ăn hay tình
dục – những thứ tác động vào cùng một hệ thống động lực trong não bộ. Đó là lý
do tại sao nghiện thức ăn hay nghiện tình dục rất giống với nghiện thuốc. Các mạch
não tiến hóa cho mục đích thiết yếu là giữ cho chúng ta sống còn bị tiếm quyền
bởi các chất gây nghiện, và bị tái định vị mục tiêu để trở thành nô lệ cho chất
gây nghiện vốn đã làm tổ trong đó.
Lạm dụng chất gây nghiện cũng giống như ung thư: khởi
đầu nhỏ nhưng nhanh chóng xâm chiếm tất cả các mặt trong đời sống của con nghiện.
Một người nghiện rượu có thể bắt đầu bằng việc uống rượu với tần suất bình thường.
Anh ta tiến từng bước một, từ một vài ly bia vào cuối tuần đến một lít vodka mỗi
ngày, những mặt khác trong đời anh ta bị nuốt chửng. Đầu tiên, anh ta ngưng việc
đưa con đi chơi bóng chày để ở nhà và uống. Sau đó, ngưng việc đi họp hội phụ
huynh, rồi ngưng tất cả hoạt động gia đình, và cuối cùng, chi phí trang trải cuộc
sống gia đình giờ dành để mua rượu. Nhưng kết quả còn có thể tệ hơn nữa. Giống
như một khối u, việc nghiện ngập đã lan rộng, và toàn bộ cuộc đời của người
nghiện rượu chỉ tập trung vào việc uống rượu. Anh ta có suy nghĩ lý trí được
không? Nhìn bề ngoài, hẳn là không rồi.
Nhưng nhìn từ bên trong, khi chúng ta quan sát hoạt động
của dopamine, nó hoàn toàn hợp lý.
Hệ thống dopamine đã tiến hóa nhằm thúc đẩy chúng ta sống
sót và tái sinh sản. Đối với hầu hết mọi người, chẳng có gì quan trọng hơn việc
sống còn và giữ cho con mình sống sót. Những hoạt động này sản sinh ra những
cơn dâng trào dopamine lớn nhất. Theo đúng nghĩa đen, cơn dâng trào dopamine lớn
đồng nghĩa với tình huống sống còn. Xây
nhà ở. Tìm thức ăn. Bảo vệ con cái. Những điều này là các nhiệm vụ đánh mạnh
vào hệ thống dopamine. Còn gì có thể quan trọng hơn nữa?
Đối với con nghiện, thì chất gây nghiện quan trọng
hơn. Chí ít là trong cảm nhận của họ. Tên lửa định hướng dopamine phát nổ đã
làm lu mờ tất cả mọi thứ khác. Nếu ví việc tạo ra quyết định như là cân đo đong
đếm các lựa chọn trên một cán cân thăng bằng, thì chất gây nghiện là con voi ngồi
trên cán cân bên kia. Chẳng có thứ gì có thể cạnh tranh với nó.
Một con nghiện sẽ chọn chất gây nghiện thay vì công việc,
gia đình, mọi thứ. Bạn nghĩ rằng anh ta đang mất lý trí nhưng não bộ của anh ta
nói với anh ta rằng lựa chọn của anh ta hoàn toàn lô-gic. Nếu ai đó cho bạn chọn
lựa giữa một bữa tối ở nhà hàng đẹp đẽ, ngon lành nhất trong thành phố, và một
tờ chi phiếu một triệu đô la, chẳng ai lại đi chọn bữa tối cả. Đó chính xác là
cảm giác của một con nghiện khi phải chọn giữa, ví dụ như, trả tiền thuê nhà và
mua ma túy. Anh ta sẽ chọn thứ khiến cho dopamine sản sinh nhiều hơn. Niềm hạnh
phúc mà ma túy đem lại lớn hơn bất kỳ trải nghiệm nào mà bạn có thể gọi tên.
Nhìn từ góc độ dopamine ham muốn, thì điều này là hợp lý – và đây cũng là lý do
cho hành vi nghiện ma túy.
Về cơ bản, ma túy khác với các nguồn tự nhiên thúc đẩy
dopamine. Khi chúng ta đói, chẳng có gì thúc đẩy chúng ta nhiều hơn là tìm kiếm
thức ăn. Khi sau khi chúng ta ăn, động lực đi tìm thức ăn giảm vì mạch não cho
sự no nê được kích hoạt và mạch não cho ham muốn bị dập tắt. Luôn có sự kiểm
tra và cân bằng để giữ cho mọi thứ ổn định. Nhưng đối với ma túy, thì không mạch
não nào cho sự no nê cả. Con nghiện nghiện thuốc cho đến khi họ ngất đi, bị bệnh,
hoặc cạn kiệt tiền bạc. Nếu bạn hỏi một con nghiện rằng anh muốn bao nhiêu ma
túy, câu trả lời chỉ có một: nhiều hơn nữa.
Hãy nhìn vấn đề dưới một góc độ khác. Mục tiêu của hệ
thống dopamine là đoán trước tương lai và, khi phần thưởng không mong đợi xuất
hiện, gửi tín hiệu “Chú ý. Đây là lúc để học một điều mới mẻ về thế giới.” Theo
cách này, các mạch não tắm mình trong dopamine trở nên rất linh hoạt. Chúng dần
dần thay hình đổi dạng. Các kí ức mới được lưu trữ, các kết nối mới được dựng
lên. “Hãy nhớ điều gì đã xảy ra”, dopamine nói, “Điều này có thể sẽ có ích
trong tương lai.”
Kết quả cuối cùng là gì? Lần tới bạn sẽ không ngạc
nhiên khi phần thưởng xuất hiện. Khi bạn khám phá rằng trang web này phát bài
hát ưa thích của bạn, bạn cảm thấy thật thích thú. Nhưng lần tiếp theo khi bạn
đến trang web này thì không còn thích thú nữa. Nó không còn là lỗi dự đoán phần
thưởng nữa. dopamine không phải là một cái hồ chứa vô tận những niềm vui. Bằng
cách định hình não bộ để đoán trước được những sự kiện bất ngờ, dopamine làm
nhiệm vụ của nó thông qua việc tối đa hóa nguồn lực, nhưng trong quá trình này,
nó tự chèn ép hoạt động của mình bằng cách xóa bỏ sự ngạc nhiên và dập tắt lỗi
dự đoán phần thưởng.
Nhưng chất gây nghiện mạnh mẽ tới nỗi chúng vượt qua
quy trình phức tạp của sự ngạc nhiên, sự dự đoán, và chúng đốt cháy hệ thống
dopamine. Theo cách này, chúng xáo trộn mọi thứ. Tất cả những thứ còn sót lại
là ham muốn nhiều hơn.
Ma túy phá hủy sự cân bằng tinh vi mà não bộ cần để hoạt
động bình thường. Ma túy thúc đẩy sản sinh dopamine mà không cần biết con nghiện
đang ở tình trạng nào. Điều này gây rối não bộ, và nó bắt đầu liên hệ ma túy với
mọi thứ khác. Sau một thời gian, não bộ bị thuyết phục rằng ma túy là câu trả lời
cho mọi thứ trong cuộc sống. Cảm thấy muốn ăn mừng ư? Dùng ma túy. Cảm thấy buồn
ư? Dùng ma túy. Đi chơi với bạn bè? Dùng ma túy. Cảm thấy stress, chán nản, thư
giãn, căng thẳng, giận dữ, mạnh mẽ, thù hận, mệt mỏi, đầy năng lượng? Dùng ma
túy. Những người trong chương trình mười hai bước của Người Nghiện Rượu Ẩn Danh
nói rằng con nghiện cần phải cẩn thận ba thứ thúc đẩy sự thèm muốn và khiến họ
tái nghiện: con người, nơi chốn, và mọi thứ.
NHỮNG
CON NGHIỆN KHÔNG CÒN CÓ THỂ GIẶT QUẦN ÁO MÌNH TRẮNG SÁNG
Mối quan hệ giữa những con nghiện là một thứ kỳ lạ. Một
cựu con nghiện phải tránh xem phim hoạt hình về người bán thuốc phiện cho anh
ta in hình hoạt họa trên các gói thuốc phiện mà hắn bán. Đôi khi con nghiện còn
không biết cái gì khiến cho họ thèm muốn. Một người nghiện heroin đang cai nghiện
phát hiện ra rằng anh ta sẽ lên cơn thèm muốn mỗi khi ăn ta đến cửa hàng đồ
tiêu dùng. Anh ta chẳng biết tại sao nữa. Điều này khiến cho việc trị liệu của
anh ta bị tàn phá. Một ngày nọ anh ta và tư vấn viên của mình đến thử một cửa
hàng đồ tiêu dùng để xem điều gì đang xảy ra. Tư vấn viên nói với anh ta rằng
hãy cho cô biết ngay khi anh cảm thấy thèm muốn. Họ đi tới đi lui ở các quầy
hàng, từng cái một, cho đến khi anh ta dừng lại đột ngột và nói “Ngay bây giờ”.
Họ đang ở quầy bán bột giặt quần áo, trước một cái kệ đầy thuốc tẩy. Trước khi
anh ta cai nghiện, con nghiện đã nhúng kim tiêm tái sử dụng của mình vào thuốc
tẩy để đề phòng lây nhiễm HIV.
LÝ
DO CON NGHIỆN NGHĨ RẰNG HÍT MA TÚY THÌ TỐT HƠN LÀ HỐC COCAINE
Khả năng thúc đẩy dopamine trong quy trình ham muốn là
thứ khiến ma túy gây nghiện. Cồn cũng vậy, heroin cũng vậy, ngay cả marijuana
cũng vậy. Tuy nhiên, không phải tất cả các chất gây nghiện đều có cùng một mức
độ. Những thứ đánh càng mạnh vào dopamine thì càng gây nghiện hơn so với những
thứ thúc đẩy dopamine một cách hạn chế. Nhờ vào việc thúc đẩy sản sinh
dopamine, những “tay đấm mạnh” này cũng khiến cho con nghiện cảm thấy hạnh phúc
hơn, và đẩy mạnh sẽ thèm muốn mạnh mẽ khi chất gây nghiện tan đi. Các loại chất
gây nghiện khác nhau tạo ra mức độ thèm muốn khác nhau. Những người hít cần thì
ít tuyệt vọng vọng hơn người nghiện cocaine khi thiếu thuốc. Nhưng dù khác nhau
về mức độ thì chúng vẫn giống nhau cơ chế tạo ra cơn sốt dopamine và sự thèm muốn
kèm theo đó.
Có nhiều yếu tố dẫn đến sự khác nhau này. Cấu trúc
phân tử hóa học của từng loại chất gây nghiện đóng vai trò quan trọng; một số
chất thúc đẩy dopamine nhiều hơn các chất khác trên đường đi của nó. Nhưng cũng
có các nhận định khác cho điều này nữa. Ví dụ như, amphetamine mà con nghiện
hút thường có cùng một loại phân tử như cocaine bột mà con nghiện hít, nhưng amphetamine
thì gây nghiện hơn nhiều – nghiện tới nỗi khi amphetamine trở nên phổ biến rộng
rãi ở những năm 1980, nó càn quét giới chuyên xài thuốc để tiêu khiển.
Cái gì đã khiến ma túy đã trở nên “vĩ đại” tới mức nó
chiếm đóng thị trường cocaine, và nô lệ hóa về mặt hóa học hàng nghìn ngườu? Từ
đó nhìn khoa học, câu trả lời rất đơn giản: mức độ bắt đầu của hành vi.
Hãy xem thử quá trình một chất gây nghiện là cồn giải
phóng dopamine như thế nào. Đến não bộ càng nhanh thì nó lại càng làm cho người
dùng thấy phê hơn. Trong sơ đồ 2, trục ngang thể hiện thời gian và trục dọc thể
hiện mức độ mà chất gây nghiện đi vào não. Khi người ta húp một ly Chardonnay,
biểu đồ tiến một cách chậm rãi về phía bên phải. Mặt khác, nếu cùng là người
đó, húp một shot vodka, thì biểu đồ như một con dốc đứng nhanh chóng vọt lên
trên.
Độ dốc của đường biểu đồ cho thấy mức độ tăng lên
nhanh chóng của chất gây nghiện trong não bộ - trong trường hợp này là cồn.
Tăng càng nhanh, thì dopamine sản sinh càng nhiều, hạnh phúc càng nhiều, và cơn
thèm khát về sau càng nhiều.
Đó là lý do tại sao hút amphetamine thì hấp dẫn hơn
hít bột cocaine: hút sản sinh cơn sốt dopamine nhanh và nhiều hơn. Các loại
cocaine bình thường không thể hút được – vì nhiệt độ sẽ phá hủy nó. Chuyển nó
thành amphetamine khiến cho người ta có thể hút nó, vì thế chất gây nghiện lúc
này thâm nhập vào cơ thể thông qua phổi thay vì mũi. Đó là một khác biệt to lớn.
Khi bột cocaine bay vào mũi, nó đọng lại ở niêm mạc
mũi – lớp lót màu đỏ bên trong mũi của bạn. Nó có màu đỏ bởi vì có các mạch máu
trên bề mặt. Cocaine xâm nhập vào máu thông qua các mạch máu này, nhưng không
hiệu quả lắm; không có nhiều chỗ trống ở đó để mà xâm nhập vào. Đôi khi khi người
nghiện hít một liều cocaine, một ít bột trong số đó không bao giờ tham gia vào
quá trình được vì không đủ chỗ trên bề mặt niêm mạc.
Nói như vậy không phải là hít cocaine thì không nguy
hiểm và gây nghiện, nhưng hút nó là một cách còn nguy hiểm và gây nghiện hơn.
Hút các loại cocaine như amphetamine khiến cho quá trình diễn ra nhanh và hiệu
quả hơn. Khác với niêm mạc mũi, bề mặt phổi rất rộng. Với hàng triệu túi khí nhỏ,
bề mặt phổi gần bằng một bên sân tennis. Ở đó có nhiều chỗ trống, và khi
cocaine bốc hơi đụng vào phổi, nó trực tiếp tiến vào mạch máu và đi thẳng lên
não. Nó là một dốc đứng – bùng nổ đột ngột – và đấm một cú mạnh vào hệ thống
dopamine.
Sự giải phóng dopamine cũng kéo theo huyết áp tăng đột
ngột, đây cũng là lý do tại sao con nghiện tiêm trực tiếp ma túy vào mạch máu của
họ. Những cách khác không còn đem lại cơn phê mà họ mong muốn nữa. Dù vậy, tiêm
ma túy rất đáng sợ, và nó là dấu hiệu rõ ràng của việc nghiện ngập, nên nỗi nhục
nhã và sự sợ hãi đến từ kim tiêm có thể khiến nhiều người trong số họ dừng việc
này trong tương lai. Không may là, hút cũng đưa ma túy tới não nhanh như việc
tiêm tĩnh mạch này. Mà hút còn không cần kim tiêm – và không phải nhục nhã nữa.
Kết quả là, nhiều người-dùng-cocaine thường xuyên sẽ nâng cấp lên thành cơn
nghiện ngập tàn phá cuộc đời họ. Điều tương tự cũng xảy ra với methamphetamine
(1 loại amphetamine) khi nó trở thành dạng có thể hút được.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét