CHƯƠNG
2
THUỐC
PHIỆN
Bạn
muốn có nó … nhưng liệu bạn sẽ thích nó chứ?
Dopamine
lấy át lý trí để tạo ra ham muốn tiêu thụ cho thứ hành vi tàn phá nhất mà chúng
ta có thể tưởng tượng ra.
Một
người đàn ông bước qua một nhà hàng, ngửi thấy mùi burger. Anh ta tưởng tượng về
việc cắn một miếng; anh ta gần như có thể nếm được vị của nó. Anh ta đang ăn
kiêng, nhưng lúc này anh ta chẳng thể nghĩ về thứ gì khác ngoài miếng hamburger
đó, vì thế anh ta đi vào và mua một cái. Khá chắc rằng miếng cắn đầu tiên sẽ cực
kỳ tuyệt vời, nhưng miếng cắn thì hai thì không hẳn. Niềm vui của anh ta giảm dần
theo từng miếng căn – và cả hy vọng về “thiên đường hamburger” cũng giảm dần.
Dù sao thì anh ta vẫn ăn hết cái bánh, không hiểu tại sao, rồi cảm thấy hơi muốn
ói và vô cùng thất bại vì đã không giữ được chế độ ăn kiêng của mình.
Khi
anh ta trở ra đường, một suy nghĩ xẹt qua đầu anh: có một sự khác biệt to lớn
giữa việc muốn một thứ và thích một thứ.
AI
ĐANG KIỂM SOÁT NÃO BỘ CỦA BẠN?
Ở một thời điểm nhất định, mọi người đều đã từng tự hỏi,
tại sao? Tại sao tôi lại làm điều đó? Tại
sao tôi lại chọn thứ đó?
Xét bên ngoài, thì câu hỏi này nghe có vẻ dễ: chúng ta
làm mọi thứ đều có lý do. Chúng ta mặc áo lạnh vì chúng ta bị lạnh. Chúng ta thức
dậy và đi làm vì chúng ta cần tiền để chi trả cho cuộc sống. Chúng ta đánh răng
để chống sâu răng. Hầu như mọi thứ chúng ta làm đều có mục đích; như để cảm thấy
ấm áp, để có tiền, và để tránh bị nha sĩ chê cười.
Vấn về là bạn có thể hỏi câu này bao nhiêu lần tùy
thích. Vậy, tại sao chúng ta muốn cảm thấy ấm áp? Tại sao chúng ta muốn chi trả
cho cuộc sống? Tại sao chúng ta muốn tránh bị nha sĩ chê cười? Trẻ con chơi trò
này suốt: “Tới giờ đi ngủ rồi?” “Tại sao?” “Vì sáng mai con còn phải thức dậy để
đi học.” “Tại sao?” “Vì con cần phải học hành tử tế.” “Tại sao?” V.v.
Triết gia Aristotle cũng chơi trò này, nhưng mục đích
của ông nghiêm túc hơn. Ông nhìn vào mọi thứ mà chúng ta làm để đạt được thứ
khác rồi tự hỏi liệu có thể kết thúc chuỗi các thứ này được không. Tại sao bạn
lại đi làm, nói thiệt? Tại sao bạn lại cần tiền? Tại sao bạn phải chi trả cho cuộc
sống? Tại sao bạn lại cần xài điện? Điều này sẽ dẫn đến đâu? Liệu có thứ gì đó
mà chúng ta tìm chúng vì chính bản thân chúng, chứ không phải vì chúng dẫn tới
thứ khác? Aristotle cho rằng, có. Ông cho rằng có một thứ đơn độc nằm ở cuối mọi
con đường của câu hỏi tại sao, nó là
Hạnh Phúc. Mọi thứ chúng ta làm, đều dẫn đến mục tiêu tối thượng là hạnh phúc.
Khó mà tranh cãi với kết luận này. Nói cho cùng, việc
có thể chi trả các hóa đơn và có điện khiến chúng ta hạnh phúc. Có hàm răng chắc
khỏe và trí não được giáo dục cũng khiến chúng ta hạnh phúc. Chịu đau đớn cũng
khiến chúng ta hạnh phúc, trong trường hợp chúng ta cảm thấy chịu đau để có một
kết quả xứng đáng. Hạnh phúc là ngôi sao bắc đẩu dẫn lối chúng ta trong hành
trình cuộc đời. Khi đối diện với hàng loạt chọn lựa, chúng ta chọn thứ dẫn
chúng ta đến niềm hạnh phúc lớn nhất.
Trừ phi, chả phải thế.
Não bộ của chúng ta không được kết cấu để làm như vậy.
Hãy nghĩ về những người mà bạn biết, chỉ lỡ
vô tình làm nghề nghiệp mà họ đang làm, hay những người chọn trường đại học
dựa vào cảm giác đúng đúng. Hiếm khi chúng ta ngồi xuống cân nhắc các lựa chọn
một cách lý trí, cân đo tính toán chúng với nhau. Việc này tốn sức và mệt mỏi,
và kết quả thì hiếm khi khiến chúng ta thỏa mãn. Chúng ta ít khi đạt được kết cục
là có thể tuyên bố chắc chắn rằng mình đã lựa chọn đúng. Làm chuyện chúng ta muốn
thì dễ hơn, vì vậy, chúng ta cứ thế mà làm.
Tất nhiên, câu hỏi tiếp theo sẽ là, “À, vậy thì chúng
ta muốn làm cái gì?” Câu trả lời tùy thuộc vào việc bạn đang hỏi ai: người này
thì muốn giàu có, người khác thì muốn trở thành một người cha tốt. Câu trả lời
cũng tùy vào thời điểm mà bạn đặt câu hỏi nữa: “ngủ thêm 10 phút”. Đôi khi người
ta không biết bản thân họ muốn cái gì; nhiều khi họ muốn cả đống thứ cùng một
lúc – những thức mà họ không thể có cùng một lúc, vì chúng mâu thuẫn với nhau.
Hầu hết mọi người, khi nhìn thấy một cái bánh donut, đều muốn ăn nó. Hầu hết mọi
người, khi nhìn thấy một cái bánh donut, đều muốn không ăn nói. Chuyện gì đang
xảy ra?
LÀM
CÁCH NÀO ĐỂ SỐNG SÓT
Andrew
là một chàng trai trẻ ở độ tuổi 20, đang làm cho một công ty bán các phần mềm
cho doanh nghiệp. Anh có một tính cách tự tin, năng động, và là một trong những
người bán hàng giỏi nhất công ty. Anh dành quá nhiều thời gian cho công việc đến
nỗi gần như không có thời gian để thư giãn và theo đuổi các hoạt động khác, trừ
một điều: tán tỉnh phụ nữ. Anh ước chừng rằng anh đã ngủ với hơn 100 phụ nữ
nhưng chưa từng có một mối quan hệ thân mật nào với bất kỳ ai trong số họ. Đó
là một thứ đáng mơ ước, thứ mà anh biết là rất quan trọng để có thể hạnh phúc
dài lâu, và anh nhận ra rằng cứ tiếp tục sống kiểu tình một đêm này không thể
khiến cho anh đạt được điều đó. Nhưng mà, anh cứ sống như vậy.
Mong muốn, hay khao khát, được chảy trong một bộ phận
tiến hóa cũ kỹ của não bộ bên dưới sọ có tên là khu VT (ventral tegmental
area). Khu này dồi dào dopamine; trên thực tế, nó là một trong hai vùng sản xuất
dopamine chính của não bộ. Giống như mọi tế bào não khác, những tế bào ở khu vực
này có một cái đuôi dài uốn lượn qua não cho đến khi chúng đụng tới một khu vực
gọi là nhân nằm (nucleus accumbens), điều khiển thứ cảm xúc mà chúng ta gọi là
động lực. Tên gọi khoa học của mạch não này là đường dẫn truyền khoái cảm (mesolimbix
pathway); gọi một cách đơn giản hơn là con
đường khao khát dopamine. (hình 1)
Mạch não dopamine này tiến hóa để thúc đẩy các hành vi
dẫn tới việc sống còn và tái sinh sản; hoặc là, nói đơn giản hơn, để giúp chúng
ta tìm kiếm thức ăn và tình dục, và để chiến thắng cuộc đấu. Khi bạn nhìn thấy
một dĩa donut trên bàn, mạch não khao khát này thức tỉnh, và nó không thức tỉnh
bởi vì nhu cầu, mà bởi sự hiện diện của một thứ hấp dẫn trên góc nhìn của tiến
hóa hay góc nhìn của sự sống còn. Có nghĩa là, trong khoảnh khắc nhìn thấy thứ
gì đó, mạch não này thức tỉnh bất kể bạn có đói hay không. Đó là bản chất của
dopamine. Nó luôn tập trung vào việc đạt được nhiều hơn ở mọi thứ với mục tiêu
cung cấp cho tương lai. Cơn đói không xảy ra ở hiện tại, ngay và luôn. Nhưng
dopamine nói rằng, “Ăn đi, ngay cả khi bạn không đói. Nó sẽ tăng khả năng sống
sót trong tương lai. Ai biết được bao giờ mới có thể ăn nữa?” Điều này hợp lý với
các tổ tiên của chúng ta, những người sống cả đời trên bờ vực của sự chết đói.
Theo cơ chế sinh học, thì mục đích quan trọng nhất
liên quan tới tương lai là sống còn. Kết quả là, hệ thống dopamine luôn ám ảnh
dù ít dù nhiều với việc giữ cho chúng ta sống sót. Nó thường xuyên quét môi trường
xung quanh để tìm ra nguồn thức ăn mới, nơi ở, cơ hội kết đôi mới, những nguồn
lực giúp DNA của chúng ta có thể nhân rộng. Khi nó tìm thấy thứ gì đó có giá trị
tiềm năng cho việc này, dopamine bật nút mở, gửi tín hiệu Tỉnh táo lên. Tập trung vào. Chuyện này quan trọng nè. Nó gửi tín
hiệu bằng cách tạo ra cảm giác khao khát, và thường gây hưng phấn. Cảm giác muốn
thứ gì đó không phải là lựa chọn của bạn. Nó chỉ là phản ứng với những thứ mà bạn
chạm trán thôi.
Người đàn ông đi ngang qua cửa hàng burger ngửi thấy
mùi thức ăn, và dù các ưu tiên khác có trôi nổi trong tâm trí anh ta, dopamine
đưa cho anh ta một ham muốn vượt quá sức chịu đựng – anh ta muốn món burger đó.
Dù trọng tâm khác nhau, nhưng đây là cơ chế giống y như thứ đã hoạt động trong
não chúng ta hàng ngàn năm về trước. Hãy tưởng tượng tổ tiên của chúng ta đang
đi lang thang trong hoang mạc vào một buổi sáng đẹp trời. Mặt trời đang lên,
chim đang hót, và mọi thứ như bình thường. Cô ấy bước đi, nhìn bâng quơ, tâm
trí lơ đãng, và bất thình lình cô ấy đụng phải một bụi cây đầy các quả mọng. Cô
ấy đã nhìn thấy loại bụi cây này hàng tá lần trước đó, nhưng chúng chưa bao giờ
đầy các quả mọng như thế này. Trước đây khi ánh mắt cô ấy chạm phải những bụi
cây này, tâm trí cô ấy suy nghĩ về điều khác, nhưng bây giờ thì cô ấy tập trung
vào bụi cây. Sự tập trung ấy càng sắc bén hơn khi đôi mắt cô quét tới quét lui
những bụi cây, chăm chú nhìn từng chi tiết. Sự hưng phấn tăng lên trong cô.
Tương lai trở nên an toàn hơn một tí vì cái bụi cây lá tối màu này tạo ra trái
cây.
Mạch não ham muốn được điều khiển bởi dopamine, đã bật
chế độ hoạt động.
Cô ấy sẽ ghi nhớ nơi mà những bụi cây này mọc lên. Từ
nay về sau, mỗi lần nhìn lấy loại bụi cây này, não bộ sẽ giải phóng một ít
dopamine để khiến cô chú ý hơn và cho cô một chút hưng phấn, càng thúc đẩy cô đạt
được thứ này thì càng giúp cô sống sót. Một kí ức quan trọng đã được hình
thành: quan trọng bởi vì nó liên quan đến sống còn, quan trọng vì nó thúc đẩy sản
sinh dopamine. Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra nếu dopamine mất kiểm soát?
TẠI
SAO CHÚNG TA SỐNG TRONG MỘT THẾ GIỚI NHỮNG BÓNG MA
Khi
Andrew gặp gỡ một cô gái cuốn hút, việc đưa cô ấy lên giường trở thành điều mà
anh cảm thấy hứng thú nhất trong đời. Mọi thứ khác đều mờ nhạt đi. Thông thường,
anh gặp các cô gái trong quán bar, và khi anh không làm việc, thì quán bar
chính là nơi mà anh muốn đến nhất. Đôi khi anh tự nói với mình rằng, chỉ đến đó
thư giãn và uống một ít bia thôi. Anh thích không gian ở đó, và đôi khi anh phải
vất vả đấu tranh với cám dỗ của việc tán tỉnh ai đó. Anh biết rằng ngay khi
quan hệ xong, anh sẽ hết hứng với cô gái đó, và anh chẳng thích cảm giác đó
chút nào. Nhưng thay vì tiếp tục mối quan hệ để xem mọi thứ sẽ diễn ra như thế
nào, thì anh luôn từ bỏ.
Sau
đó thì mọi thứ thậm chí còn trở nên tệ hơn. Anh mất hứng ngay khoảnh khắc một
cô gái đồng ý về nhà với anh. Cuộc truy đuổi kết thúc, và mọi thứ đã thay đổi.
Trong mắt anh, ngay cả ngoại hình cô gái đó cũng thay đổi, sự biến đổi diễn ra
trong chớp mắt. Khi đưa cô gái về tới căn hộ của mình, anh thậm chí còn chẳng
còn chút hứng thú nào cho chuyện tình dục.
Nói theo nghĩa rộng, thì việc đánh giá thứ gì đó là
“quan trọng” là một cách nói khác rằng thứ đó liên kết với dopamine. Tại sao lại
thế? Bởi vì, ngoài nhiều chức năng khác, dopamine còn là một hệ thống cảnh báo
sớm đối với những thứ giúp chúng ta sống sót. Khi một thứ có lợi cho việc sống
còn của chúng ta xuất hiện, chúng ta không cần phải suy nghĩ về nó. Dopamine
khiến cho chúng ta muốn nó – ngay lập tức. Không quan trọng là chúng ta có
thích nó, hay thậm chí là liệu chúng ta có thích nó ngay lúc này hay không.
Dopamine không quan tâm. Dopamine giống như một bà già nhỏ bé luôn luôn mua giấy
vệ sinh dù bà ấy đã có hàng nghìn cuộn sẵn trong kho. Thái độ của bà ấy là dù có sở hữu bao nhiêu giấy vệ sinh đi chăng
nữa - cũng không bao giờ là quá nhiều. Dopamine cũng y hệt như vậy, nhưng
thay vì giấy vệ sinh, dopamine thúc đẩy bạn sở hữu và thu thập bất kỳ thứ gì
giúp bạn sống sót.
Điều này đã giải thích tại sao người đàn ông đang ăn
kiêng lại thèm muốn chiếc hamburger ngay cả khi anh ta không đói. Điều này cũng
giải thích tại sao Andrew không thể ngừng theo đuổi các cô gái ngay cả khi anh
ta thừa biết rằng chỉ vài tiếng đồng hồ - thậm chí là chỉ vài phút sau, anh ta
sẽ không còn vui thích nữa. Nhưng nó cũng giải thích nhiều thứ tương tự khác;
ví dụ như, tại sao chúng ta nhớ một số cái tên, và không nhớ một số cái khác.
Có nhiều thủ thuật mà người ta có thể sử dụng để khiến cho việc ghi nhớ trở nên
dễ dàng hơn, như là gọi tên người đó nhiều lần khi đang nói chuyện với nhau.
Nhưng thậm chí đối với những cái tên có vẻ dễ nhớ, thì hầu như ta sẽ luôn quên
chúng rất nhanh. Những cái tên quan trọng – của những người có thể ảnh hưởng đến
cuộc sống của ta – thì dễ hơn. Tên của những người tán tỉnh bạn ở buổi tiệc sẽ ở
trong trí nhớ của bạn lâu hơn tên của những người phớt lờ bạn. Và tên của người
nói với bạn rằng hãy lên lịch gặp anh ta, anh ta sẽ muốn tuyển dụng bạn cho cho
công việc mới cũng như vậy – tên của anh ta sẽ dính chặt vào trí nhớ bạn hơn nữa
trong trường hợp bạn đang thất nghiệp. Tương tự, những con chuột đực ghi nhớ
con đường xuyên qua ma trận dễ dàng hơn nếu như ở đầu bên kia có một con cái
đang sẵn sàng quan hệ tình dục với nó. Đôi khi cường độ tập trung quá lớn có thể
khiến sự chú ý của bạn dính chặt vào những thứ không quan trọng thay vì những
thứ thực sự quan trọng. Khi người ta yêu cầu một người đàn ông bị dí một khẩu
súng Beretta 9mm vào mặt trong một vụ cướp mô tả kẻ tấn công anh ta, anh ta đã
trả lời rằng, “tôi không nhớ mặt hắn trông như thế nào, nhưng tôi có thể mô tả
khẩu súng đó.”
Trong những điều kiện bình thường hơn, quy trình của sự
ham muốn khiến dopamine được kích hoạt để tạo ra năng lượng, sự hăng hái, và hy
vọng. Nó cho người ta cảm giác tốt đẹp. Trong thực tế, nhiều người đã bỏ ra phần
lớn cuộc đời mình để theo đuổi thứ cảm giác này – cảm giác của sự dự đoán, cảm
giác rằng cuộc đời mình sắp trở nên tốt đẹp hơn. Bạn sắp được ăn một bữa tối
ngon lành, được gặp lại bạn cũ, bán được đơn hàng lớn, hay nhận được một giải
thưởng danh giá. Dopamine bật trí tưởng tượng lên, mở ra các viễn cảnh về một
tương lai tươi sáng.
Điều gì sẽ xảy ra khi tương lai biến thành hiện tại –
khi bạn đang ăn bữa tối đó hay người bạn yêu đang ở trong vòng tay bạn? Cảm
giác phấn khích, hăng hái, và năng lượng dần tan biến. Dopamine đã tắt ngúm. Hoạt
động của dopamine không dùng cho trải nghiệm ở thế giới thực, mà chỉ dùng để tưởng
tượng những điều có thể xảy ra trong tương lai. Đối với nhiều người, đây là một
sự thất vọng. Họ quá dính vào các động lực đến từ dopamine đến nỗi họ trốn khỏi
hiện tại và ẩn nấu vào thế giới dễ chịu trong trí tưởng tượng của họ. “Ngày mai
chúng ta sẽ làm gì đây?” họ tự hỏi bản thân khi họ đang nhai thức ăn, hoàn toàn
quên lãng rằng họ thậm chí còn không thèm chú ý đến món ăn mà họ đã từng rất
mong đợi này. Trông đợi chuyến đi còn hay
ho hơn việc đến đích chính là châm ngôn của những con nghiện dopamine này.
Tương lai không có thật. Nó chỉ là thứ được tạo nên bởi
một đống những điều có thể xảy ra – và nó chỉ tồn tại trong trí óc chúng ta. Những
điều này thường được lý tưởng hóa – chúng ta thường không tưởng tượng ra một
tương lai tầm thường. Chúng ta có xu hướng nghĩ về những thế giới tốt nhất có
thể, và điều đó khiến cho tương lai trở nên hấp dẫn hơn. Mặt khác, hiện tại là
có thực. Nó chắc chắc. Nó chính là trải nghiệm, chứ không phải tưởng tượng, và
nó cần một hệ thống hóa chất khác trong não bộ - N&L – những chất dẫn truyền
thần kinh ngay và luôn. Dopamine khiến chúng ta ham muốn nhiều thứ với sự đam
mê, nhưng chính N&L cho phép chúng ta trân trọng chúng: mùi vị, màu sắc, kết
cấu, mùi hương của một bữa ăn năm món, hay những cảm xúc ta có khi ta ở bên người
mà mình thương yêu.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét