7
SỰ AN TOÀN VÀ NỖI ĐAU
LIỆU BẠN CÓ THÍCH XEM một bộ phim về giải phẫu cái đầu, bắt đầu với cảnh gương mặt của một cô gái trẻ bị kéo ra khỏi sọ của cô ấy? Tôi không nghĩ vậy. Khi nhà tâm lý học Jonathan Haidt và đồng nghiệp cho các sinh viên xem bộ phim này, họ nhận xét là nó thật ghê tởm và gây khó chịu, chỉ có một số ít người chịu xem đến hết phim. Một bộ phim về một con khỉ bị đánh hết khi bất tỉnh và não của nó được múc ra để phục vụ trên bàn ăn cũng tạo ra phản ứng tương tự.
Các chương trước đã đưa ra một lời giải thích đơn giản về khoái cảm đến từ trí tưởng tượng: trí óc của chúng phần nào đó khá thờ ơ với việc liệu một trải nghiệm có thật hay hư cấu. Nếu bạn bị kích thích khi xem tình dục trong đời thật thì bạn sẽ bị kích thích khi xem các diễn viên làm tình; nếu bạn thích tình yêu và sự phản bội, thì bạn sẽ thích những cuốn tiểu thuyết nói về tình yêu và sự phản bội. Khoái cảm đến từ trí tưởng tượng kí sinh trên khoái cảm trong đời sống thực.
Tuy nhiên, đây không phải là một lý thuyết đầy đủ. Đôi khi những thứ tệ hại và chán ngắt hay gây trầm cảm trong đời thực lại khiến chúng ta vô cùng thích thú trong tưởng tượng. Chúng ta thích những tiểu thuyết khiến chúng ta khóc, ám ảnh các giấc mơ của chúng ta và làm chúng ta buồn bã. Chúng ta làm nhiều thứ trong thế giới ảo – những thứ mà nếu làm trong thế giới thực thì chúng ta sẽ bị sốc, và sự mơ mộng của chúng ta không phải luôn luôn là về những thứ tốt đẹp; ngay cả những người hạnh phúc cũng bị ám ảnh bởi nỗi sợ hãi ghê gớm nhất của họ. Tôi sẽ giải thích ở đây.
NHỮNG
CÂU CHUYỆN HAY NHẤT
Với những câu chuyện được tạo ra dựa trên những sự kiện
có thật, thì những câu chuyện trở nên hay nhất chính là khi người ta quên mất
chúng chỉ là câu chuyện. Nhiều nhà văn hướng đến điều này. Elmore Leonard cảnh
báo những người kể chuyện về việc phải tránh sự “lê thê” – những thứ kéo tác giả
ra khỏi trọng tâm câu chuyện. Richard Wright viết rằng ông muốn “gắn chặt người
đọc vào các từ ngữ đến mức người đó sẽ quên rằng đó là những từ ngữ và họ chỉ ý
thức về phản ứng của chính mình.”
Việc đọc đòi hỏi nhiều nỗ lực từ độc giả; xem phim thì
dễ hơn. Nhiều người khi xem phim kinh dị bấu chặt và ghế của mình; bịt mắt lại
rồi lén lút nhìn qua kẽ hở ngón tay, và có một câu chuyện cũ kể rằng những người
xem phim đầu tiên đã la hét và tìm chỗ ẩn nấp khi khẩu súng trên màn hình hướng
về phía họ và bóp cò. Phim ảnh là thế giới ảo gần gũi nhất với chúng ta, và,
như triết gia Colin McGinn đã nhấn mạnh, xem phim trên màn ảnh rộng là tốt nhất.
Bạn sẽ đánh mất trải nghiệm hay ho này nếu xem trên tivi, hoặc tệ hơn là màn
hình máy vi tính, kế bên hòm thư điện tử và các trình duyệt Web.
Công nghệ đã đưa chúng ta đến mức độ mà đối với chúng
ta, về sự khác biệt duy nhất giữa hiện thực và hư cấu chỉ là chúng ta có thể
phân biệt được đâu là thật và đâu là giả. Có lẽ một ngày nào đó chúng ta sẽ thậm
chí còn không phân biệt nổi điều này nữa. Người ta sẽ chi tiền để có một trải
nghiệm ảo giống như một giấc mơ – nghĩa là người ta tưởng nó là thật khi đang trải
nghiệm nó. Có lẽ đây là điều đang xảy ra. Rene Descartes lo lắng rằng tất cả trải
nghiệm của ông đều là giả tạo, rằng ông đang bị một con quỷ độc ác lừa đảo. Có
lẽ chúng ta chỉ là những bộ não ở trong vại hoặc chúng ta đang sống trong Ma Trận.
Nhà triết học Robert Nozick biến nỗi lo này thành một công nghệ tạo khoái cảm,
ông tưởng tượng ra một cỗ máy thực tế ảo có thể mang đến cho người ta ảo tưởng
rằng người ta đang sống một cuộc đời vô cùng sảng khoái, và xóa sạch ký ức về
việc người ta đã chọn ở trong cỗ máy đó. (Hiện tại bạn có đang vui vẻ không? Có
lẽ bạn đang ở trong cỗ máy của Nozick đấy.)
Phiên bản công nghệ thấp của ý tưởng này, hãy tưởng tượng
rằng bạn bè của bạn thuê diễn viên để đưa bạn vào một thế giới mà họ đã nghĩ
ra, có thể là một bộ phim kinh dị hoặc một bộ phim hài lãng mạn. Bạn sẽ là nhân
vật chính trong câu chuyện mà bạn không biết nó chỉ là một câu chuyện. Lúc nó kết
thúc thì thật đáng thất vọng, nhưng khi bạn đang ở trong câu chuyện, thì bạn sẽ
phấn khích y như bạn đang sống thật ngoài đời vậy.
Tuy nhiên, chúng ta đã bỏ sót điều gì đó. Để có được
các khoái cảm đến từ sách và phim và những thứ tương tự đòi hỏi chúng ta phải
hiểu rằng thế giới tưởng tượng chính là sự sáng tạo có chủ đích của người khác.
Ví dụ như, trong nghệ thuật, hãy nghĩ về việc bước vào
một ngôi nhà lạ, bạn bước vào phòng khách và nhìn thấy – thông qua cửa sổ, em
bé quấn tã nằm trên bãi cỏ, quấn chăn mà ngủ. Đây là một quang cảnh thu hút, và
bạn bước đến gần cửa sổ hơn để nhìn rõ hơn, và sau đó bạn phát hiện ra đấy không
phải là một cái cửa sổ mà là một bức tranh tả thực, một ảo ảnh thị giác. Vào
khoảnh khắc này, giống như có một công tắc đã bật mở. Bạn ngắm nhìn bức tranh
và cảm thấy vô cùng tán thưởng – nhìn đứa bé thì cũng ổn đấy, nhưng bạn thực sự
bị chấn động vì bức tranh tuyệt vời này. Bạn đã đổi sang một sự tán thưởng khác
biệt và mạnh mẽ.
Hoặc hãy tưởng tượng rằng bạn đang ngồi trên máy bay
và nghe trộm cuộc nói chuyện thì thầm của một cặp đôi ngồi ở hàng ghế sau bạn.
Nó có thể rất thu hút (Anh có hôn cô ấy không? Không, nhưng anh muốn làm như thế.
Đồ khốn.) hoặc chỉ là đoạn đối thoại
bình thường (Anh có cầm theo bóng đèn mới chưa? Chúng ta có bóng đèn ở trong tủ
bếp. Không, chúng ta đâu có. Có, chúng ta
có.) Dù là như thế nào đi nữa, thì đoạn đối thoại này cũng không dành cho bạn
hay bất kỳ ai khác nghe thấy. Nó là một đoạn đối thoại thực tế, và sự hấp dẫn đến
từ tính chất nội tại của nó.
Nhưng nếu bạn nhận ra đây là một sân khấu đường phố,
và cặp đôi này đang nói cho bạn nghe? Công tắc sẽ được bật lên, và bạn sẽ cảm
nhận nó theo kiểu mới. Đoạn đối thoại có trọng điểm; và bạn sẽ bị ảnh hưởng bởi
nó, ấn tượng bởi sự thông thái và sáng tạo của nó, hay thất vọng vì nó quá dễ
đoán và thô thiển. Những phản ứng này rất khác với cách mà bạn phản ứng khi bạn
nghĩ rằng nó là thật.
Tiểu thuyết là một dạng trình diễn, và vì thế, chúng
ta đạt được khoái cảm từ việc chúng ta nhìn thấy gì từ sự thông minh và kỹ năng
tuyệt vời của tác giả. Đặt quyền quyết định trong tay người kiểm soát câu chuyện
- người sẽ thuyết phục và dẫn lối chúng ta và đôi khi khiến chúng ta lầm tưởng,
người thông minh hơn chúng ta (ít nhất là trong bối cảnh này) là một chuyện khá
hồi hộp.
Chuyện này thể hiện rõ ràng nhất trong các câu chuyện
cười. Tiếng cười thường đến từ các sự kiện xã hội; thế giới vật chất thì ít khi
gây cười. Nếu bạn nhìn thấy ai đó vừa đi một mình vừa cười, thì hoặc là anh ta
đang nói chuyện điện thoại; hoặc là anh ta đang nhớ lại một chuyện tức cười hoặc
là anh ta bị khùng. Những tình huống tức cười thường xuất hiện vì mọi người
nghĩ ra chúng, như trong kịch bản kinh điển anh chàng trượt vỏ chuối. Phiên bản
tiêu chuẩn bắt đầu với hình ảnh một người đàn ông đang đi bộ, sau đó là cảnh vỏ
chuối, rồi cảnh rộng gồm người đàn ông đang đến gần vỏ chuối, rồi quay lại cảnh
vỏ chuối, sau đó là cảnh bàn chân anh ta chạm vào vỏ chuối, và anh ta ngã lăn
ra. Điều này có thể gây cười, đặc biệt là nếu bạn chưa từng nhìn thấy cảnh này
cả nghìn lần trước đây hoặc kỹ năng diễn xuất của người diễn viên khiến cho bạn
tin rằng anh ta thực sự trượt ngã. Nhưng tình huống tương tự thì trong hiện thực
thì không buồn cười. Tôi sống phần nhiều thời gian trong đời mình ở Montreal và
tôi từng thấy nhiều người trượt ngã vì băng trên đường phố. Những người nhìn thấy
cảnh này thường nhăn mặt, họ đưa tay ra để giúp đỡ hoặc họ quay đi, nhưng họ
thường không cười. Chuyện này chỉ buồn cười khi là hư cấu, không buồn cười
trong đời thực.
(Tôi nên lý giải thêm: rằng việc thấy người ta trượt vỏ
chuối có thể khiến người khác bật cười, nhưng đó chỉ là bởi vì theo bản năng,
người ta sẽ coi nó như một sự liên tưởng không chủ ý đối với bộ phim hài hài hước.)
Charlie Chaplin đã từng diễn một cảnh nâng cấp của phân
cảnh trượt vỏ chuối. Cảnh phim bắt đầu với một người đàn ông đang bước đi, tới
cảnh vỏ chuối, rồi tới cảnh người đàn ông tới gần vỏ chuối, rồi tới cảnh vỏ chuối,
và sau đó, khi bàn chân của anh ta chuẩn bị đạp vào vỏ chuối, thì anh ta bước hẳn
qua nó – rồi té lộn nhào vào một cái miệng cống. Đây là phiên bản của Chaplin;
tôi từng nhìn thấy nhiều phiên bản khác nữa, trong đó một người đàn ông bước
qua vỏ chuối rồi bị xe tải tông vào. Dù thế nào đi nữa, thì cảnh này khá buồn
cười, một phần là vì sự hấp dẫn của những cái chết bạo lực hư cấu (một chủ đề
mà tôi sẽ bàn sau), nhưng hầu như là bởi vì nhà làm phim đã lừa được chúng ta;
chúng ta cười như một tràng vỗ tay cho cảnh phim đó. Tương tự với những thủ thuật
trong phim kinh dị - quay cận cảnh một đứa trẻ mở tủ quần áo, nhạc rùng rợn, sự
căng thẳng tăng cao, rồi, bùm – một tiếng động lớn, và một cảnh động bất thình
lình – nhưng chỉ là con mèo thôi. Và, một lần nữa, người ta bật cười, vì người
ta nhận ra sự thông minh của tác phẩm, họ biết rằng họ bị dẫn theo hướng sai một
cách có chủ đích. Trong thực tế, không bao giờ có chuyện như vậy xảy ra.
Phải thừa nhận rằng, thi thoảng chúng ta phớt lờ việc
thế giới tưởng tượng là một sản phẩm có chủ đích. Ai đó có thể mê đắm một cuốn
sách hay một bộ phim, đắm chìm trong nó, và thế là hoàn toàn mù tịt trước việc
để tạo ra một tác phẩm như vậy thì cần rất nhiều công sức và họ cũng quên luôn
sự tồn tại của tác giả và đạo diễn. Sự tồn tại của tác giả thường nổi bật nhất
khi có thứ gì đó sai sai, như khi các trang phục trông không phù hợp hay các đoạn
đối thoại nghe gượng ép.
Tuy nhiên, ngay cả khi chúng ta không ý thức về việc
các thế giới hư cấu là sản phẩm có chủ đích, chúng ta vẫn rất nhạy cảm với những
lựa chọn mà tác giả tạo ra. Chúng ta phản ứng với những lựa chọn này, và phản ứng
của chúng ta tương ứng với trải nghiệm của chúng ta về thể loại. Tiếng cười thu
sẵn là một phát minh rất khôn khéo, khai thác sự lay lan của tiếng cười để khiến
có các hài kịch truyền hình tức cười hơn, nhưng những năm gần đây thì nó được
xem như thứ rẻ tiền và chi phối người xem, và nhiều chương trình truyền hình
không dùng nó nữa. Nói cho chính xác thì, thứ thay đổi là phản ứng của chúng ta
đối với tiếng cười thu sẵn trong các chương trình truyền hình, chứ không phải
phản ứng của chúng ta đối với chính tiếng cười, cũng như trong hơn một trăm năm
qua, thị hiếu phương Tây trong tranh vẽ chân dung đã thay đổi, chứ không phải
cách chúng ta nhìn vào khuôn mặt thật đã thay đổi.
Nhà văn A.J. Jacobs ghi nhận rằng vào thế kỷ 19 ở
Pháp, các sân khấu đã thuê những claques,
những người chuyên cười, la hét đòi hát thêm hay khóc lóc. Jacobs có một ý
tưởng thông minh là thêm các tiếng khóc thu sẵn vào các chương trình truyền
hình – bạn sẽ xem một chương trình y tế “và cầu thủ bóng mềm bước vào với cây gậy
cắm vào trán anh ta, và bạn nghe thấy một tiếng thút thít ở nhạc nền, sau đó
chuyển thành một đợt tiếng nức nở.” Đầu tiên, tiếng khóc thu sẵn này sẽ lạ lẫm
và gây phân tâm, nhưng một khi nó trở nên phổ biết, chúng ta sẽ bị ấn tượng nếu
chương trình nào đủ hay đến nỗi không cần nó.
Trong cuốn sách khiêu khích Mọi thứ tồi tệ đều tốt cho
bạn, nhà văn khoa học Steven Johnson đưa ra tuyên bố tổng quát hơn về việc kỳ vọng
của chúng ta đã thay đổi như thế nào. Ông đã chỉ ra rằng xem lại các chương
trình truyền hình từ 20-30 năm trước có thể khiến bạn đau đầu vì nhịp điệu chậm
chạp, kịch bản đơn giản, và những tiếng cười thu sẵn. Ông so sánh nó với các
chương trình hiện đại như 24 - trong
đó nhiều câu chuyện đan xen vào nhau, các đoạn đối thoại khó hiểu hơn và thực tế
hơn, v.v. Khẩu vị của chúng ta đã thay đổi. Johnson đưa ra một tuyên bố đầy
khiêu khích là sự thay đổi này liên quan tới trí thông minh đã tăng lên của
chúng ta, nhưng tôi muốn kết luận nhẹ nhàng hơn, rằng chúng ta thổng minh hơn đối với việc xem tivi. Chúng ta đã phát
triển khả năng để phù hợp hơn với loại hình này, và kinh nghiệm của chúng ta đã
định hình sở thích của chúng ta.
Khi chúng thích các tiểu thuyết, phản ứng thẩm mỹ của
chúng ta thường là phản ứng với sự khéo léo, kiến thức, sự thông thái, v.v của
tác giả. Còn đối với màn trình diễn trong thể thao, âm nhạc, và hội họa, những
thứ này có thể đem lại khoái cảm.
Có những hình thức kết nối thú vị khác giữa con người
với nhau. Một đứa trẻ có thể thích nghe một câu chuyện do mẹ mình kể, đơn giản
chỉ vì sự thân thiết của mối quan hệ này. Và một số tiểu thuyết cũng truyền cho
chúng ta sự ngưỡng mộ, thậm chí là kinh ngạc về tầm nhìn đạo đức của tác giả. Học
giả văn học Joseph Carroll đã đề cập đến vấn đề này với ví dụ về nhân vật tiểu
thuyết David Copperfield của Dickens – người đã khám phá ra một đống sách của
người cha đã mất của mình: “Những gì David nhận được từ những cuốn sách này
không chỉ là một chút bánh pho mát tinh thần, một cơ hội để tưởng tượng thoáng
qua, trong đó tất cả những mong muốn của riêng anh đều được thực hiện. Những gì
anh ấy nhận được là những hình ảnh sống động và mạnh mẽ về cuộc sống con người,
với cảm xúc và sự hiểu biết về khả năng phức tạp và đáng kinh ngạc của người đã
viết ra chúng.”
0 nhận xét:
Đăng nhận xét