VÔ
GIÁ TRỊ
Cách tiếp cận này có thể giúp giải thích sự hấp dẫn của
các câu chuyện. Các câu chuyện đa số là về con người, và chúng ta thích con người
và cách họ hành động. Không khó để hiểu được mục đích tiến hóa trong việc chúng
ta quan tâm đến xã hội; thật ra, người ta đã tranh luận rằng một trong những
nguyên nhân chính cho sự phát triển ngôn ngữ loài người là vì nó là một công cụ
đặc biệt mạnh mẽ để giao tiếp thông tin – và, đặc biệt là, tán chuyện.
Không phải thế giới tưởng tượng nào cũng có con người
– khi tôi viết tới đây, một cuốn sách có tên là Thế giới không có Chúng ta vừa mới được xuất bản, trong đó có một sự
tái sáng tạo tưởng tượng về một Thế giới mà con người bị tuyệt chủng. Tuy
nhiên, những thế giới thuần túy phi xã hội như vậy là trường hợp ngoại lệ, nhiều
trường hợp thoạt nhìn có vẻ phi xã hội nhưng thực ra là về con người – như những
cuốn sách khoa học và tài liệu nổi tiếng, ít nhất là những cuốn thành công, thường
là về chính các nhà khoa học, những câu chuyện của họ, xung đột cá nhân, v.v.
Lisa Zunshine cũng đưa ra nhận định tương tự khi cô ấy nói rằng rằng những mô tả
về bối cảnh tự nhiên hoàn toàn phi xã hội rất hiếm thấy trong tiểu thuyết, ngay
cả trong những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng về loại chuyện này. Cô ấy cho rằng:
“Có thể nhận định của chúng ta về một số tiểu thuyết hư cấu như vậy bị giới hạn
đơn giản là vì chúng tương đối hiếm có, và chúng nổi bật.” Khi những mô tả như
vậy thực sự xuất hiện, trong tiểu thuyết của Ivan Turgenew, chúng thu hút sự
chú ý; chúng thể hiện sự nhân hóa — thuật ngữ của John Ruskin để chỉ hành động
đưa suy nghĩ, cảm giác và cảm xúc vào các vật thể vô tri.
Sở thích của chúng ta về con người đã thúc đẩy nhiều sự
khoái cảm kỳ quặc. Trong lịch sử loài người, sự ra đi của những người quan trọng
thực sự có ý nghĩa lớn. Những người này đã ảnh hưởng đến cuộc sống của chúng
ta, chúng ta cần học hỏi từ họ, yêu thích họ, tránh cơn thịnh nộ của họ, v.v.
Và chúng ta tìm thấy chính mình trong các xã hội hàng nghìn người, hàng triệu,
rồi hàng tỉ người, và sự ám ảnh này kéo dài. Thí dụ như, cái chết của Công
nương Diana, được coi là một sự kiện trọng đại trên khắp thế giới, cũng như cuộc
chia tay của Brad Pitt và Jennifer Aniston năm 2005. Chúng ta đói khát thông
tin xã hội. Và việc bàn tán về những người nổi tiếng và những câu chuyện hư cấu
làm chúng ta thỏa mãn với những câu chuyện không liên quan đến chúng ta về người
không quan trọng với chúng ta và cả những người không hề tồn tại. Nó giống như
thể khi chúng ta đang chết đói, và chúng ta lại chọn ăn những thực phẩm thay thế
đường không chứa calo.
Thật vậy sao? Khoái cảm đến từ các tác phẩm hư cấu chỉ
là một “tai-nạn-vô-ý” của tạo hóa, một sản phẩm phụ của việc cảm xúc của việc
chúng ta không quan tâm liệu một sự kiện hay một con người là thật hay hư cấu?
Giải thích này quá đơn giản đối với một số người, và
nhiều học giả tìm kiếm lời giải thích liên quan đến thích nghi để giải thích
cho niềm khoái cảm đến từ các câu chuyện. Zunshine cho rằng chúng ta bị thu hút
bởi các câu chuyện vì chúng phục vụ cho việc thực hành năng lực xã hội của
chúng ta; chúng giúp chúng ta thực hành việc suy đoán tâm trí người khác. Nhà
tâm lý học Raymond Mar và Keith Oatley đề xuất rằng chức năng của tiểu thuyết
là thu được kiến thức xã hội. Denis Dutton và Steven Pinker cho rằng các tình
tiết khác nhau trong tiểu thuyết giúp chúng ta khám phá và tìm hiểu về các giải
pháp cho tình huống khó xử trong thế giới thực. Pinker nói rằng: “Câu nói rập
khuôn rằng đời thực bắt chước nghệ thuật là
chính xác vì một số loại hình nghệ thuật được tạo ra để cho đời thực bắt chước
chúng.”
Tôi không nghi ngờ gì về việc các câu chuyện có thể
làm được điều này và hơn thế nữa. Chúng cũng có thể thấm nhuần các giá trị đạo
đức và truyền cảm hứng cho sự thay đổi đạo đức — đến từ ở những nơi khác, giống
như các học giả như triết gia Martha Nussbaum, tôi đã nói rằng các câu chuyện
là cơ chế chính yếu để các xã hội trở nên tốt đẹp hơn, các nhận định đạo đức
trong tiểu thuyết, như sự độc ác của chế độ nô lệ, được đóng gói thành hình dạng
để thuyết phục mọi người và cuối cùng được xem như một hiện trạng xã hội. Các
câu chuyện cũng có thể xóa nhòa sự cô đơn. Chúng giúp bạn có được bạn bè và thu
hút các bạn tình tiềm năng – trở thành một người kể chuyện chuyên nghiệp là một
phẩm chất hấp dẫn. Và, như tôi sẽ nói trong chương tiếp theo, các câu chuyện có
thể cung cấp một cơ chế để thực hành an toàn, một đấu trường trong đó bạn có thể
chuẩn bị về mặt tâm lý cho những tình huống khó chịu.
Các câu chuyện có thể làm được tất cả những điều này.
Nhưng đây không phải lý do tại sao chúng ta tạo ra chúng. Những điều này khá vô
dụng nếu đặt trong giải thích tiến hóa. Một khi bạn đã có một sinh vật biết
thích thú với những trải nghiệm nhất định trong thế giới thực, và không hoàn
toàn phân biệt được thực tế với tưởng tượng, thì khả năng đạt được khoái cảm từ
những câu chuyện được tặng miễn phí kèm theo, như một tai nạn may mắn.
BUỒN
BÃ VÀ MẠNH MẼ
Samuel Johnson đã viết trong cuối Giới thiệu về
Shakespeare của ông rằng: “Niềm vui của bi kịch bắt nguồn từ ý thức của chúng
ta về tiểu thuyết; nếu chúng ta nghĩ rằng những vụ giết người và phản bội là có
thật, chúng ta sẽ không còn vui vẻ nữa.”
Samuel Johnson là một nhà văn xuất sắc, nhưng ông ấy
hoàn toàn chưa nghe gì O.J.Simpson. Nếu ông ấy biết, thì ông sẽ nhận ra rằng
chúng ta đạt được rất nhiều khoái cảm từ những bi kịch thực tế. Thật vậy, các
bi kịch của Shakespeare mô tả chính xác các loại sự kiện mà chúng ta thích nhìn
thấy nhất trong thế giới thực, các giao tiếp xã hội phức tạp và căng thẳng xoay
quanh tình dục, tình yêu, gia đình, của cải và địa vị.
Đối với cả những sự kiện tiêu cực nói chung lẫn bi kịch
nói riêng, thực tế còn thú vị hơn tiểu thuyết hư cấu. Khi một cuốn hồi ký bị
phát hiện là sản phẩm hư cấu, doanh thu của nó sẽ giảm xuống chứ không tăng
lên. Trong vài thập kỷ gần đây, khi các sự kiện kinh dị xảy ra – như Susan
Smith dìm chết các con của mình hay những vụ giết người ngẫu nhiên ở
Washington, D.C, lính bắn tỉa – thì phản ứng ngay lập tức là tạo ra một bộ phim
về sự kiện đó. Giả định hợp lý nhất ở đây là tính thực tế của các sự kiện sẽ
làm gia tăng sự hứng thú của khán giả.
Tôi cho rằng những cảm xúc của chúng ta phần nào trơ lỳ
trước sự khác biệt giữa thực tế và tưởng tượng, nhưng không phải là chúng ta
không quan tâm - những sự kiện thực tế thường gây xúc cảm nhiều hơn phiên bản
hư cấu của chúng. Điều này một phần là vì những sự kiện thực tế có thể ảnh hưởng
đến chúng ta trong thế giới thực (lính bắn tỉa trong tiểu thuyết không thể bắn
những người thân yêu của bạn, lính bắn tỉa thật thì có thể), và một phần bởi vì
chúng ta có xu hướng suy ngẫm về hàm ý của các hành vi trong thế giới thực. Khi
một bộ phim kết thúc hay một show bị hủy, thì các nhân vật cũng kết thúc và biến
mất. Sẽ rất kỳ lạ nếu chúng ta lo lắng xem bạn bè của Hamlet sẽ phản ứng với
cái chết của anh ta như thế nào vì những người bạn này không tồn tại; nghĩ về họ
sẽ giống như là tạo ra một quyển tiểu thuyết mới vậy. Nhưng các sự kiện thực tế
thì có quá khứ, có tương lai, và điều này khiến chúng ta xúc động. Chúng ta có
thể dễ dàng nghĩ cho gia đình của các nạn nhân mà O.J.Simpson giết theo cáo buộc.
Nhưng trí tưởng tượng cũng có một số đặc điểm hấp dẫn
nhất định. Cũng giống như việc chất tạo ngọt nhân tạo có thể ngọt hơn cả đường,
những sự kiện không thật có thể còn xúc động hơn những sự kiện có thật. Có ba
lý do cho điều này:
Đầu tiên, những nhân vật hư cấu thường thông thái và
thông minh hơn bạn bè và người thân của bạn, và những chuyến phiêu lưu của họ
thường thú vị hơn. Những người xung quanh tôi thường chỉ là các giáo sư, các
sinh viên, hàng xóm, v.v. Họ chỉ là một lát cắt nhỏ trong xã hội loài người, và
có thể không phải là lát cắt thú vị nhất. Thế giới thật của tôi không có cảnh một
người cảnh sát bị thương khi truy bắt tên giết người hàng loạt đầy cảm động, một
cô gái mại dâm với trái tim vàng, hay một con ma cà rồng khôn ngoan. Như tôi biết,
thì bạn bè tôi không có ai giết cha mình rồi cưới mẹ mình. Nhưng tôi có thể gặp
tất cả những con người như vậy trong thế giới tưởng tượng.
Thứ hai, cuộc đời lê thê, dài đằng đẳng mà không có gì
kịch tính xảy ra. Phiên tòa xét xử O. J. Simpson kéo dài hàng mấy tháng trời,
và phần lớn thời gian thì phiên tòa diễn ra buồn tẻ muốn chết. Các câu chuyện
đã giải quyết vấn đề này, như nhà phê bình Clive James đã từng nói “Tiểu thuyết
là cuộc đời khi bỏ đi những phần buồn tẻ.” Đây là một lý do tại sao bộ phim Những Người Bạn lại thú vị hơn những người
bạn của bạn.
Và cuối cùng, công nghệ của trí tưởng tượng có thể
cung cấp cho bạn một thứ mà bạn không có được trong thế giới thực. Một tiểu
thuyết có thể kéo dài từ khi nhân vật được sinh ra đến khi chết đi và có thể
cho bạn thấy cách mà nhân vật hành xử trong nhiều tình huống mà bạn sẽ không
bao giờ nhìn thấy trong đời thực. Trong thực tế, bạn chẳng bao giờ thực sự biết
một người đang nghĩ gì; trong một câu chuyện, tác giả có thể nói cho bạn biết.
Sự thân mật tâm linh như vậy không bị giới hạn trong
các con chữ. Có nhiều quy ước mà những phương tiện nghệ thuật khác dùng cho mục
đích tương tự. Một nhân vật trong một vở kịch có thể biến thành một khán giả và
bắt đầu một màn độc thoại kịch tính để diễn tả suy nghĩ của anh ấy/cô ấy. Trong
nhạc kịch, những suy nghĩ này có thể dùng lời hát mà nói ra; trên truyền hình
và trong phim, người ta dùng giọng lồng tiếng. Hiện nay thì điều này rất phổ biến,
nhưng hẳn là khi kỹ thuật này lần đầu được phát minh ra, nó là một cuộc cách mạng,
và tôi tự hỏi rằng trẻ nhỏ nghĩ gì khi chúng chứng kiến điều này lần đầu tiên,
khi chúng nghe được suy nghĩ của người khác. Hẳn là rất đáng sợ.
Một hình thức khác để tạo ra sự thân mật là những cảnh
quay cận cảnh. Đương nhiên, sự mãn nhãn là mục tiêu tối thượng của phim ảnh, từ
Cửa sổ phía sau cho đến Khu vực nhiễu loạn, nhưng bản thân kỹ xảo
của phim đã mang đến một phương thức độc đáo để thỏa mãn trí tò mò của chúng ta
về tâm trí của người khác. Đâu có còn nơi nào khác mà bạn có thể nhìn sát mặt
người khác mà người đó không nhìn lại bạn? “Một số người sẽ ngại ngần khi nhìn
vào phòng ngủ hoặc phòng tắm của ai đó,” – triết gia Colin McGinn đã viết,
“nhưng người xem phim thì thậm chí còn nhìn gần hơn thế, họ nhìn vào thế giới
riêng tư nhất của nhân vật (hay nạn nhân) – tâm hồn của anh ta.”
Vì vậy, trong khi thực tế có sức hấp dẫn đặc biệt của
nó, các kỹ năng tưởng tượng đến từ sách, vở kịch, phim ảnh và truyền hình có sức
mạnh riêng của chúng. Điều tốt ở đây là chúng ta không cần phải chọn lựa. Chúng
ta có được cả hai thế giới, bằng cách lấy những sự kiện mà người ta biết là đã
thực sự xảy ra, rồi dùng các kỹ năng của trí tưởng tượng để biến hóa chúng trở
nên thú vị hơn, mạnh mẽ hơn bất kỳ góc nhìn thực tế nào. Ví dụ tốt nhất của
cách thức này là một dạng nghệ thuật đã được phát minh vào thời của tôi, một thứ
vô cùng gây nghiện, được chứng minh bởi sự thành công của các show như Thế giới thực, Người sống sót, Cuộc đua kỳ
thú, Yếu tố sợ hãi. Còn gì có thể hay ho hơn show truyền hình thực tế chứ?
0 nhận xét:
Đăng nhận xét