KHÔNG THỂ THAY THẾ
Bạn sẽ bán một quả thận của
mình với giá bao nhiêu? Còn con bạn thì bao nhiêu? Bạn sẽ chi bao nhiêu để bạn
quan hệ tình dục với ai đó? Thí dụ như có một tỉ phú bị bắt mất, bạn sẽ sẵn
sàng chi bao nhiêu để thay thế vị trí của người đó?
Trước đây những trao đổi
như thế này tồn tại trong thời gian khá dài, nhưng bây giờ thì chúng bất hợp
pháp ở phần lớn các nơi trên thế giới. Trong một cuộc thảo luận hấp dẫn có tiêu
đề “Những thứ tiền không thể mua được”, nhà triết học Michael Walzer cung cấp
danh sách các loại giao dịch bị cấm ở Hoa Kỳ. Bao gồm các:
1. Con
người (tức là chế độ nô lệ)
2. Quyền
lực và ảnh hưởng chính trị
3. Tư
pháp hình sự
4. Quyền
tự do ngôn luận, báo chí, tôn giáo và hội họp
5. Quyền
kết hôn và quyền sinh sản
6. Miễn
nghĩa vụ quân sự và nghĩa vụ bồi thẩm đoàn
7. Văn
phòng chính trị
8. Trao
đổi tuyệt vọng (đồng ý từ bỏ luật lương tối thiểu, các quy định về sức khỏe và
an toàn)
9. Giải
thưởng và danh hiệu
10. Ơn
thánh
11. Tình
yêu và tình bạn
Các giao dịch không được phép này là các “giao dịch cấm
kỵ”. Chúng ta không chỉ không muốn bản thân liên quan đến những giao dịch này mà
chúng ta còn tin rằng nếu những giao dịch này được cho phép, thì con người sẽ
trở nên tồi tệ hơn theo một mặt nào đó. Mọi thứ sẽ trở nên tồi tệ hơn. Nhiều
người cảm thấy các loại giao dịch này rất kinh khủng, không tự nhiên, "ăn
mòn về mặt đạo đức". Trong một thí nghiệm thông minh, nhà tâm lý học
Philip Tetlock và các đồng nghiệp của ông đã kể cho các đối tượng thí nghiệm những
câu chuyện về một người cố tình thực hiện các giao dịch cấm kỵ — một quản trị
viên bệnh viện phải chọn xem có nên chi một triệu đô la để cứu một đứa trẻ năm
tuổi đang hấp hối hay không. —Và họ nhận thấy rằng các đối tượng thí nghiệm
không đồng ý với anh ta bất kể cuối cùng anh ta quyết định điều gì. Chỉ riêng việc phải cân nhắc về những điều
như vậy đã đủ khiến anh ta trở nên bại hoại.
Các loại giao dịch này có thể là những trường hợp ngoại
lệ. Nói cho cùng, hầu hết mọi thứ đều có giá của nó; chúng ta gặp ít khó khăn
khi mua bán các đồ vật như ô tô, áo sơ mi và ti vi. Chúng ta gán giá trị cho những
đồ vật hàng ngày trên cơ sở tiện ích của chúng — những gì chúng có thể làm cho
chúng ta. Đây là ý nghĩa của việc tham gia vào nền kinh tế thị trường.
Trong chương này, tôi sẽ tranh luận rằng điều này cũng
không đơn giản như thế. Tôi sẽ bắt đầu bằng cách cho thấy tâm trí của chúng ta
không quá quen thuộc với thị trường, chúng ta thường bác bỏ quan điểm cho rằng
vật chất có thể đổi thành tiền. Sau đó, tôi chuyển sang câu hỏi tại sao chúng
ta thích sở hữu một số thứ nhất định, lập luận rằng dù tính tiện ích rất quan
trọng, thì vẫn có một điều thú vị hơn đang diễn ra. Chúng ta là những người
theo thuyết bản chất, và vì vậy tất cả chúng ta, ngay cả trẻ nhỏ, luôn nghĩ về
những thứ mà chúng ta sở hữu dưới góc độ bản chất tiềm ẩn của chúng, bao gồm cả
lịch sử của chúng. Thuyết bản chất giải thích cho những đặc tính ở đồ vật hàng
ngày khiến chúng ta thích thú — và giải thích tại sao các đồ vật này có thể
mang lại cho chúng ta khoái cảm phong phú và lâu dài.
SỰ
THẤT BẠI CỦA THỊ TRƯỜNG
Mùa hè vài năm trước, có người đã đột nhập vào nhà của
tôi, chui qua cái cửa sổ sát sàn nhà mà chúng tôi để mở. Cái cửa sổ này rất nhỏ,
nên tên trộm hẳn không phải là người lớn. Cạnh cửa sổ là một cái bàn làm việc,
trên đó có một cái laptop mới (của tôi), một bộ máy vi tính cũ (của vợ tôi), và
ví tiền của tôi. Tên trộm không lấy bất kỳ thứ gì, và anh ta (hoặc cô ta, nhưng
tôi tin rằng với những thông tin này thì hẳn là “anh ta”) cũng không chôm cái
tivi hay đầu DVD trong phòng. Thay vào đó, anh ta chôm cái máy chơi game Xbox
và toàn bộ đĩa game của chúng tôi. Ngoài cái đó ra thì không lấy gì nữa cả.
Chúng tôi cảm thấy khó hiểu, và cảnh sát cũng vậy. Đặc
biệt là về chiếc ví, bởi vì nó chứa đầy tiền. Tôi đoán, lời giải thích đơn giản
nhất là kẻ trộm không nhìn thấy nó. Nhưng tôi có thể nghĩ ra một lý giải thú vị
hơn.
Có lẽ tên trộm không cho rằng bản thân hắn là một tên
trộm. Nhà kinh tế học Dan Ariely đã phát hiện ra rằng tiền có một tính chất đặc
biệt. Ông ấy phát hiện ra rằng các sinh viên chưa tốt nghiệp trường MIT hay các
sinh viên thạc sĩ Harvard sẽ trộm các lon nước ngọt hơn là trộm tiền. Điều này
có ý nghĩa về mặt lý trí. Tôi sẽ không bao giờ nghĩ tới việc bước vào văn phòng
khoa tâm lý học, đến két đựng tiền lẻ và đi ra ngoài với $5 để mua thứ gì đó
cho con cái của mình trên đường về nhà. Tôi không phải một tên trộm. Nhưng đến
nhà kho và lấy vài thứ khác như băng dính, kéo và giấy (tổng giá trị $5) đem về
cho con mình để nó làm bài tập của nó, là một chuyện khác. Tôi không nói rằng
tên trộm của tôi nghĩ rằng bản thân anh ta là vô tội, nhưng anh ta có thể đã
suy diễn rằng lấy tiền mặt sẽ là một mức độ phạm tội hoàn toàn khác, nghiêm trọng
hơn mức anh ta muốn.
Nhà nhân chủng học Alan Fiske đã phát triển một khuôn
khổ để lý giải điều này. Ông nói rằng có một số lượng hạn chế các hệ thống giao
dịch trên toàn thế giới. Tự nhiên và phổ biến nhất là Chia sẻ cộng đồng, xảy ra trong gia đình và một số nhóm nhỏ (của
tôi là của bạn; của bạn là của tôi) và Trao
đổi ngang bằng, liên quan đến việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ có thể so
sánh với nhau (Bạn gãi lưng cho tôi; Tôi gãi lưng cho bạn). Những trao đổi này
thậm chí còn xuất hiện ở các loài linh trưởng không phải con người. Hệ thống
giao dịch ít có tính tự nhiên nhất chính là Định
giá thị trường. Điều này liên quan đến tiền, nợ, lãi suất, toán học cao cấp
v.v. Nó có thể là một hệ thống tối ưu tuyệt vời, nhưng nó không hoàn toàn phổ
biến, không tồn tại ở các loài khác và chỉ có thể hiểu được nó với mức độ kinh
nghiệm và thực hành nhất định.
Các hệ thống giao dịch này kích hoạt các tâm lý khác
nhau. Định giá thị trường — bất cứ thứ
gì liên quan đến tiền — đều là một thứ luật khắc nghiệt và thiếu tính cá nhân.
Nghiên cứu của Ariely là một minh họa cho điều này. Một nghiên cứu khác đến từ
thí nghiệm của chính tôi - không phải từ những phát hiện thực tế mà từ các
phương pháp của chúng tôi. Khi một sinh viên tốt nghiệp cần một số dữ liệu từ
các sinh viên chưa tốt nghiệp, đôi khi họ sẽ ngồi ở một cái bàn trong khuôn
viên trường và yêu cầu sinh viên điền vào các bản khảo sát hoặc trả lời một vài
câu hỏi. Sinh viên Yale thường khá bận rộn và giàu có, nên nếu chúng tôi đề nghị
cho họ $2 cho mỗi khảo sát, sẽ rất ít người đồng ý làm điều đó. Thay vào đó,
chúng tôi tặng kẹo Snapple hoặc M & M’s. Thứ này hoạt động tốt hơn tiền mặt
— mặc dù giá trị của chúng còn thấp hơn 2 đô la. Tiền sẽ khiến yêu cầu của
chúng tôi trở thành một giao dịch thương mại chứ không phải là một giao dịch hấp
dẫn, trong khi việc tặng một món ăn nhẹ khiến người ta cảm thấy bản thân mình tốt
hơn.
Tương tự, đến nhà ai đó ăn tối mà không cầm theo gì cả
thì thật là thô lỗ, nhưng việc gửi cho chủ nhà $20 – để góp tiền vào bữa ăn,
hay là nói rằng, “Đồ ăn ngon đấy, ghi nợ cho tôi nhé”, thì còn tệ hơn. Tiền bạn
thường là một món quà không phù hợp, dù nếu đánh giá theo hiệu suất, thì rõ
ràng tiền mới là một món quà hoàn hảo.
Nó còn tốt hơn hoa, rượu, hay trang sức, vì nếu bạn đưa tiền, người nhận có thể
tự do đi mua hoa, rượu, hay trang sức, hay không mua gì mà để dành để mua gì đó
vào ngày nào đó khác. Vấn đề là tiền chỉ dùng trong các giao dịch thị trường
máu-lạnh; còn đối với người mà bạn yêu thích, thì bạn cần tặng họ những vật chất
khác.
Có vài trường hợp ngoại lệ. Tiền có thể dùng làm quà
cưới, một sự đóng góp cho nhu cầu tài chính của một cặp vợ chồng mới cưới. (Tuy
nhiên, tặng tiền sẽ ít phù hợp hơn nếu cặp vợ chồng lớn tuổi hoặc giàu hơn bạn.)
Bạn cũng có thể đưa tiền cho một đứa trẻ, có lẽ vì sự khác biệt về địa vị giữa
người lớn và trẻ em quá lớn nên điều đó không được xem như như một sự xúc phạm.
Cũng có nhiều cách giải quyết chuyện cấm kỵ khi tặng
tiền bạc. Mọi người có thể “đăng ký” nhận quà. Thay vì trực tiếp nhận tiền để
mua thứ gì đó (điều cấm kỵ), người nhận có thể chọn quà trước dịp được tặng và
người tặng sẽ mua những món đồ đó cho họ (không cấm kỵ). Theo kinh nghiệm của
tôi, nhiều cặp vợ chồng đã kết hôn đã thực hiện điều này cho các ngày sinh nhật
và ngày kỷ niệm: họ nói cho nhau biết chính xác những thứ cần mua.
Ngoài ra, còn có thẻ quà tặng, một vật có ích cho cả
người tặng (không phải chọn quà) lẫn người nhận (có nhiều lựa chọn). Tuy nhiên,
sự tương đồng của thẻ với tiền làm cho sự kỳ dị của nó trở nên vô cùng rõ ràng:
thẻ quà tặng 50 đô la giống như tờ 50 đô la — ngoại trừ việc thẻ này chỉ có thể
được sử dụng ở một cửa hàng hoặc tập hợp các cửa hàng và thẻ sẽ sớm hết hạn. Từ
góc nhìn của những người bán thẻ quà tặng, đó là một phát minh thiên tài - các
công ty kiếm được hàng tỷ đô la mỗi năm nhờ những thẻ quà tặng không sử dụng hoặc
hết hạn.
Chúng ta đã học cách đối phó với các giao dịch trên thị
trường. Chúng tôi tính toán giá cả của iPod hoặc một thanh sô cô la. Chúng ta
thực hiện loại tính toán tiền tệ này đối với ngay cả các trao đổi bất hợp pháp
hoặc trái đạo đức; Xét cho cùng, đôi khi người ta tham gia vào các trao đổi cấm
kỵ như trả tiền để mua dâm, mua phiếu bầu hoặc mua thận, vì vậy họ phải có một
số ý thức nhất định về giá trị của những hành vi và đồ vật như thế này.
Nói chung, chúng ta sẽ bị thiếu sót nếu như chúng ta
không thể gắn giá trị cho những đồ vật và dịch vụ hàng ngày. Điều này không những
áp dụng cho Định giá Thị trường mà
còn cần cho Chia sẻ cộng đồng và Trao đổi ngang bằng. Chúng ta cần thực
hiện các phép tính này khi cố gắng chia đều các nguồn tài nguyên khác nhau, như
mua đồ chơi cho con cái. Chúng ta không trả tiền cho bạn bè để nấu bữa tối cho
chúng ta hay nhận thư cho chúng ta, nhưng chúng ta tặng quà cho họ, và vì thế cần
phải tính toán giá trị hợp lý cho món quà đó. Chúng ta nên mua chai rượu với mức
giá nào? Nếu ai đó chăm sóc cún cưng giúp chúng ta một tháng, thì việc tặng người
đó một tuýp kẹo cao su thì quá bủn xỉn (thà không cho gì còn lịch sự hơn), nhưng
tặng người đó hẳn một chiếc xe hơi để cảm ơn thì hào phóng tới phát bệnh luôn rồi.
Với lại, trong thế giới thiếu thốn tài nguyên hiện nay,
việc mọi thứ đều có giá của nó mang một tầng ý nghĩa sâu sắc. Tôi sẽ không tính
xem thời gian mình vui chơi bên gia đình đáng bao nhiêu tiền – nói theo kiểu
Tetlock thì tính toán như vậy là điều cấm kỵ - nhưng rõ ràng là có, vì tôi sẽ
ngưng vui chơi bên gia đình để đi thuyết trình và kiếm tiền từ đó. Nhẫn cưới của
tôi có giá trị về mặt tình cảm, và tôi sẽ không đưa bạn để đổi lấy $100. Nhưng
có lẽ tôi sẽ đổi với giá $10,000.
Điều nghiệt ngã hơn là, ở nhiều nơi trên thế giới, người
ta bị buộc phải làm ra nhiều quyết định tồi tệ, thí dụ như phụ nữ bán thân để
kiếm tiền nuôi con. Những đánh đổi như vậy là không thể tránh khỏi ngay cả ở những
xã hội giàu có nhất, nơi mà các chính phủ phải cân bằng giá trị của môi trường,
nhà ở cho người nghèo, tài trợ cho nghệ thuật, chăm sóc sức khỏe, v.v. Rất có
thể là cuộc đời thực sự có tổng bằng không: quỹ ủng hộ nhà hát opera nhiều hơn
một xu, nghĩa là quỹ vắc xin cho trẻ em ít đi một xu. Các công ty bảo hiểm tính
toán số tiền để bồi hoàn cho ai đó khi họ mất một ngón chân, một cánh tay, hay
đôi mắt. Ngay cả con người cũng được quy đổi thành giá trị tiền tệ. Nếu chính
phủ có thể cứu 10 mạng người với giá $10 triệu đô la (thông qua chương trình vắc
xin chẳng hạn), thì liệu có nên làm vậy không? Còn nếu 10 mạng người với giá $1
tỉ đô la thì sao? Để trả lời những câu hỏi như vậy một cách lý trí và hợp lý
thì không thể nào bỏ qua việc mở rộng vấn đề rắc rối nhất của Định giá thị trường
— tính toán giá cả của tính mạng con người.
0 nhận xét:
Đăng nhận xét