How Pleasure Works - Giới thiệu

LỜI MỞ ĐẦU

Sự khoái cảm của loài người có liên quan một phần nào đó đến bản năng loài vật. Khi tôi quay về nhà sau chuyến chạy bộ với chú chó của mình, tôi đổ vật ra sô pha, còn chú thì nằm bẹp trong ổ. Tôi ừng ực một ly nước lạnh, còn chú ta thì tợp nước từ cái tô của chú, cả hai chúng tôi đều cảm thấy vui vẻ hơn.

Cuốn sách này nói về những khoái cảm bí ẩn. Một số thiếu nữ thích dùng dao cạo để tự cắt tay chân của mình; một số người đàn ông sẵn sàng chi tiền để gái mại dâm đánh vào mông họ. Một người Mỹ trung bình tiêu tốn hơn 4 tiếng đồng hồ để xem tivi. Quan hệ tình dục với trinh nữ luôn kích thích suy nghĩ của nhiều người đàn ông. Những bức tranh trừu tượng có thể bán được với giá hàng triệu đô la. Trẻ em thích chơi với người bạn tưởng tượng của chúng và cảm thấy được an ủi khi đắp lên tấm chăn an toàn của mình. Người ta chạy xe chậm lại để nhìn vào những tai nạn máu me, và đi xem những bộ phim làm họ khóc.

Một số sự khoái cảm mà tôi bàn luận là độc quyền riêng của con người, thí dụ như nghệ thuật, âm nhạc, tiểu thuyết, khổ dâm, và tôn giáo. Những món khác, như thức ăn và tình dục thì không phải, nhưng tôi tin rằng sự khoái cảm mà con người có được từ những hoạt động này về cơ bản luôn rất khác biệt với các loài vật khác.

Chủ đề chính của cuốn sách này xoay quanh độ sâu sắc của khoái cảm. Khoái cảm mà chúng ta có được từ một thứ không phải đến từ việc chúng là cái gì, mà đến từ việc chúng ta nghĩ chúng là cái gì. Điều này đúng nhất khi áp dụng để nghiên cứu những khoái cảm liên quan đến học thuật, thí dụ như hội họa hay tiểu thuyết, và cũng đúng đối với những khoái cảm đơn giản hơn như sự thỏa mãn cơn đói và dục vọng. Đối với một bức tranh, điều quan trọng nằm ở việc họa sĩ vẽ nên nó là ai; đối với một câu chuyện, thì là việc liệu nó là chuyện thật hay là hư cấu; đối với một miếng thịt, thứ chúng ta quan tâm là đó là thịt của loài động vật nào; đối với tình dục, chúng ta vô cùng để ý đến việc chúng ta nghĩ đối tác tình dục của mình là ai.

Lý thuyết về khoái cảm là phần mở rộng của một trong những ý tưởng thú vị nhất của khoa học nhận thức, nó nghiên cứu cách mà con người nhận diện những thứ tồn tại trên thế giới – bao gồm những người khác – có những bản chất không nhìn thấy được khiến họ trở thành chính họ. Các nhà tâm lý học thực hành cho rằng cách nhận định mang tính thuyết bản chất này là nền tảng cho sự hiểu biết của chúng ta về các thế giới vật chất và xã hội, còn các nhà tâm lý học phát triển và xuyên văn hóa cho rằng điều này thuộc về bản năng và mang tính phổ quát. Chúng ta bẩm sinh là những người theo thuyết bản chất (1).

(1): những người nhìn/đánh giá sự vật bằng một tính chất cụ thể không nhìn thấy được của nó nhiều hơn là bề ngoài của nó (TN)

Trong chương đầu tiên, tôi sẽ giới thiệu với các bạn về lý thuyết của thuyết bản chất, và qua đó tôi sẽ nói về cách mà nó giúp lý giải những sự khoái cảm bí ẩn trong cuộc sống hàng ngày. Sáu chương tiếp theo dùng để nghiên cứu về các mảng khác nhau. Chương 2 và 3 là thức ăn và tình dục. Chương 4 nghiên cứu về cách mà chúng ta gắn bó với những đồ vật hàng ngày, bao gồm những vật phẩm liên quan đến thần tượng và những chiếc chăn an toàn. Chương 5 là về nghệ thuật và những loại hình biểu diễn khác. Chương 6 và 7 là về sự khoái cảm đến từ trí tưởng tượng. Các bạn có thể đọc riêng từng chương. Chương cuối, tôi sẽ nói về những hàm ý rộng hơn, và sẽ kết thúc cuốn sách này với những suy đoán về sự hấp dẫn của khoa học và tôn giáo.

 

Mục đích xuyên suốt cuốn sách này là để hiểu về bản chất của sự khoái cảm bằng cách nghiên cứu nguồn gốc phát triển của nó trong các cá nhân, và nguồn gốc tiến hóa của nó trong giống loài của chúng ta. Nghiên cứu về nguồn gốc là một kiến thức hữu ích. Như nhà sinh vật học D’arcy Thompson đã có câu nói nổi tiếng: “Mọi thứ như vậy bởi vì tụi nó vốn là như vậy.” (“Everything is the way it is because it got that way.”) Tuy vậy, việc nhắc tới sự tiến hóa trong tâm lý học thì vừa nguy hiểm vừa dễ gây lạc hướng (red flags and red herrings), vì thế trước tiên cần làm rõ vài điều. Đầu tiên, sự tiến hóa không đồng nghĩa với sự thích nghi. Có rất nhiều khía cạnh của tâm lý con người liên quan chặt chẽ đến sự thích nghi – chúng tồn tại bởi vì chúng tạo ra lợi thế sinh sản cho tổ tiên của chúng ta – và tôi sẽ đề cập đến sự thích nghi nhiều lần trong cuốn sách này. Nhưng rất nhiều khía cạnh tâm lý khác của con người chỉ là sản phẩm phụ (by-product) của quá trình tiến hóa; mà theo như nhà sinh vật học tiến hóa Stephen Jay Gould và Richard Lewontin đã gọi: phần thừa (2). Đây là một phần đặc biệt riêng của sự khoái cảm. Ví dụ như, nhiều người thích xem phim sex, mặc dù việc bỏ cả ngày lẫn đêm để ngắm nhìn những người khỏa thân hấp dẫn đâu có giúp ích gì cho việc duy trì nòi giống. Tương tự, tôi nghĩ rằng ý nghĩa của sự khoái cảm hầu như  là thứ trên-trời-rơi-xuống (accident). Chúng ta phát triển thuyết bản chất để hiểu về thế giới, nhưng khi chúng ta hiểu rồi, thì nó lại đẩy mong muốn của chúng ta tiến theo hướng hoàn toàn vô dụng trong cuộc chiến sinh tồn hay duy trì nòi giống.

(2): spandrels: nghĩa đen trong kiến trúc là phần từ dưới cửa sổ tới chân tường. trong sinh vật học là sản phẩm phụ thừa ra không có tác dụng gì đáng kể trong tiến hóa.

Đã-tiến-hóa cũng không đồng nghĩa với "ngu ngốc" hay "đơn giản". Gần đây tôi có một buổi nói chuyện về chủ đề “khoái cảm đến từ các tiểu thuyết” ở một hội thảo của bộ phận Anh ngữ, và một người tham dự hội thảo đã nói với tôi rằng anh ấy ngạc nhiên khi nghe phân tích của tôi. Anh ấy đã nói rằng nó không tệ như anh ấy đã nghĩ. Anh ấy cho rằng rằng tôi sẽ kể lể một câu chuyện sinh học đơn giản dễ hiểu, anh ấy cảm thấy rất hài lòng vì thay vào đó tôi đã nói về sự quan tâm mãnh liệt của mọi người đối với trạng thái tinh thần của tác giả, và về thứ trực giác phong phú và phức tạp làm nền tảng cho việc thưởng thức những câu chuyện của chúng ta.

Khiến một giáo sư Anh ngữ cảm thấy vui thích thì cũng thật đáng mừng, nhưng cũng hơi xấu hổ một chút. Tôi đã cho rằng mình đang trình bày một câu chuyện sinh học đơn giản dễ hiểu. Nhận xét của anh ấy làm tôi nhận ra rằng tôi đang tranh luận cho 2 mệnh đề thường không đi chung với nhau: đầu tiên, rằng sự khoái cảm thông thường vừa sâu sắc vừa siêu việt, và, hai là, sự khoái cảm thông thường phản ánh sự tiến hóa của loài người. Hai mệnh đề này đối nghịch với nhau. Nếu khoái cảm là thứ sâu sắc, bạn sẽ tin rằng nó thuộc về văn hóa và cần phải học mới có thể có được. Nếu khoái cảm mang tính tiến hóa, thì nó nên đơn giản; chúng ta nên được cấu tạo để phản ứng theo một số cách nhất định đối với những kích thích nhất định, một cách trực giác, mức độ thấp, và hời hợt – và như vậy thì, khoái cảm là thứ ngu ngốc.

Vì thế tôi nhận ra rằng, những nhận định trong cuốn sách này rất bất bình thường: rằng sự khoái cảm được tạo ra từ nhận thức sâu sắc, rằng nó thông thái, và nó mang tính tiến hóa và phổ quát và bẩm sinh. Nhưng, tôi hy vọng sẽ thuyết phục được bạn là những điều này là đúng. Tôi cũng sẽ trình bày về sự quan trọng của chúng. Còn nhiều lỗ hổng lớn trong ngành khoa học tâm trí hiện đại. Nhà tâm lý học Paul Rozin đã chỉ ra rằng nếu bạn nhìn xuyên suốt một cuốn sách tư liệu tâm lý học, bạn sẽ chẳng tìm thấy gì hoặc thấy rất ít những thông tin về thể thao, nghệ thuật, âm nhạc, kịch, văn chương, và tôn giáo. Những thứ này là bản chất để khiến chúng ta thành người, và chúng ta sẽ không hiểu gì về chúng cho đến khi chúng ta hiểu về sự khoái cảm.

(Tác giả cảm ơn nhiều người)